COP31’e günler kala HRW’den Ankara’ya çevre raporu

Serdar Cebe

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), Kasım'da BM İklim Değişikliği Konferansı'na (COP31) ev sahipliği yapacak Türkiye'de çevre protestolarına katılanların gözaltına alındığını ve yargılandığını açıkladı. 13 Ekim'de yayımlanan rapora göre zirve yaklaşırken baskı azalmadı. Muğla'daki kömür madeni ve Doğu Karadeniz'deki altın arama projelerine karşı çıkan köylüler, avukatlar ve gazeteciler gözaltı, para cezası ve yıllarca süren soruşturmalarla karşı karşıya.

HRW, Ağustos'ta protestolara katılan 23 kişiyle görüştü. Bunların 15'i bölge sakini, 6'sı avukat, 2'si gazeteci. Örgüt, Eylül'de İçişleri Bakanlığı'na ve Milas, Korgan ve Tirebolu başsavcılıklarına yazı göndererek bulgulara yanıt istedi. Rapor yayımlandığında hiçbirinden yanıt gelmemişti.

HRW Avrupa ve Orta Asya araştırmacısı Deniz Bayram, Türkiye'nin iklim zirvesine hazırlandığı bir dönemde çevre protestolarına yönelik baskının muhalefete tahammülsüzlüğü hatırlattığını söyledi. Bayram, yetkililerin protestocuları tutuklamak yerine madencilik faaliyetlerinin çevreye etkisine dair kaygıları dinlemesi gerektiğini belirtti.

Akbelen: Dört yılda onlarca soruşturma

Muğla'nın Milas ilçesine bağlı İkizköy'de halk, Akbelen Ormanı'nın linyit madeni için kesilmesine 2019'dan bu yana mahkemede itiraz ediyor. Orman kesimi davası hâlâ sürüyor. Buna rağmen Ağustos 2023'e kadar ormanın yaklaşık beşte üçü kesildi.

Rapora göre 2023'ten bu yana altı köylü yargılandı. Dördü "görevi yaptırmamak için direnme" suçundan mahkûm oldu ve kararı temyize taşıdı. Avukatların verdiği bilgiye göre en az 55 kişi hakkında soruşturma açıldı.

63 yaşındaki Ahmet Tatar hakkında on ayrı soruşturma başlatıldı. Sekizi hâlâ açık. Yargılandığı iki davada beraat etti. Tatar, Eylül 2023'te jandarmaların kendisini darp ettiğini belgeleyen sağlık raporuyla şikâyetçi oldu ancak şikâyeti reddedildi.

26 yaşındaki Esra Işık, 30 Mart 2026'da 649 parseli kapsayan kamulaştırma kararına karşı düzenlenen eylemde gözaltına alındı. 42 gün tutuklu kaldı. Milas Asliye Ceza Mahkemesi 6 Temmuz'da Işık'a 2 yıl 1 ay hapis cezası verdi.

Çadır ya da pankart astıkları için köylülere 40 bin ile 250 bin lira arasında idari para cezası kesildi. Avukatlara göre bazı tebligatlar usulüne uygun yapılmadı ve bu yüzden bazı köylülerin banka hesaplarına ve mallarına haciz geldi.

Perşembe Yaylası: 84 yaşındaki kadına sekiz saat gözaltı

Ordu'nun Korgan ve Aybastı ilçelerinin kuzeyindeki Perşembe Yaylası'nda hayvancılıkla geçinen köylüler, 2026 başından beri altın arama sondajlarına karşı eylem yapıyor. Çevre Bakanlığı projeye 2024'te izin verdi. Mahkemenin atadığı bilirkişi 15 Haziran'da sunduğu raporda projenin yeraltı suyu akışını bozabileceği uyarısını yaptı.

29 Temmuz'da 50'den fazla kişi sondaj alanına yürüdü. Jandarma yaklaşık 15 kişiyi gözaltına aldı. Aralarında iki çocuk ve 84 yaşında bir kadın da vardı. HRW'ye konuşan dört erkek, Tepealan Jandarma Karakolu'nda nedenini öğrenemeden yaklaşık sekiz saat tutulduklarını anlattı. Biri, bazı gözaltındakilere bir daha eyleme katılmayacaklarına dair belge imzalatıldığını söyledi.

48 yaşındaki Nuriye Dilek, jandarmaların kendisini sürükleyerek plakasız beyaz bir minibüse bindirdiğini anlattı. HRW ekibi, eylemden altı gün sonra Dilek'in bileklerindeki morlukları gördü.

Eylemden sonra köylülere sık sık kimlik kontrolü yapıldı. 1 Ağustos'taki dayanışma eyleminin ardından 17 trafik cezası kesildi. 84 yaşındaki kadın, jandarmanın başka şehirlerde yaşayan oğullarını arayıp annelerini eylemlere göndermemelerini istediğini söyledi.

Giresun'un Tirebolu ilçesinde de 5 Nisan'daki altın madeni protestosunun ardından bir avukat, bir belediye meclis üyesi ve bir çevre derneği üyesi ifadeye çağrıldı.

NATO zirvesi öncesi 225 gözaltı kararı

Rapor, baskının yalnızca maden bölgeleriyle sınırlı olmadığını da hatırlatıyor. Temmuz'da Ankara'da düzenlenen NATO zirvesi öncesinde aralarında doğa koruma gönüllülerinin de bulunduğu 225 kişi hakkında "silahlı örgüt üyeliği" şüphesiyle gözaltı kararı verildi. Mahkemeler 25 ve 26 Haziran'da 178 kişiyi tutukladı, 34 kişiye adli kontrol uyguladı. Tutuklananlar arasındaki 13 doğa koruma derneği üyesi daha sonra serbest bırakıldı.

Zirvede gözler sivil toplumda

HRW'ye göre ev sahibi ülke olarak Türkiye'nin sivil toplumun konferansa katılımını kolaylaştırma yükümlülüğü var. Bayram, COP31'e katılacak devletleri Türkiye'deki çevreci baskısına karşı ses çıkarmaya çağırdı.

Raporda hatırlatılan hukuki çerçeve net: Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne ve BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'ne taraf. Anayasa'nın 34. maddesi de önceden izin almadan barışçıl toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını güvence altına alıyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na dayanan yasak ve müdahalelerde Türkiye aleyhine çok sayıda ihlal kararı verdi.

Kasım'daki zirvede bakılacak şey, Ankara'nın akredite sivil toplum kuruluşlarına ve yerel çevre gruplarına ne kadar alan açacağı olacak.