Dede Vasiyeti ile 109 Yıldır Ayakta

Adil Bali

Kurucusu Nikolas, Sakız Adası’ndan Büyükada’ya gelip ilk olarak Delakuridis Gazinosu’nun (şimdiki Mado) bulunduğu yerde bu kitapçı dükkânını açmış. Kitabevi daha sonra şimdiki yerine taşınmış. Nikolas, Büyükada Vapur İskelesi’ndeki bugün bulunduğu yeri kitapçı yapmadan önce eczane olarak işletmiş. Denizin üstünde olan dükkândaki nem ilaçlara zarar verdiği için eczaneyi kısa bir süre sonra kapatıp tekrar kitapçıya dönüştürmüş.

Dede Nikolas’ın “Bu dükkânda hiçbir zaman kitap eksik olmayacak.” vasiyeti, Ksidas’ı o günlerden bugüne taşıdı. Ksidas Kitabevi, 1917’den beri Adalıların aynı zamanda bir buluşma noktası.

Dede Nikolas, 1946 yılında vefat edince, gazete bayii, tütün, telefon jetonu ve posta pulu da satan kitapçı dükkânını, babası gibi dev yapılı olan oğlu Hrisafi çalıştırmaya başlar. Artık kitabevi Bay Hrisafi’nin yönetimindedir.

Benim çocukluğum ve ilk gençlik yıllarımda Bay Hrisafi dükkânı yönetiyordu. Kızı Vasiliki Hanım, Büyükada Rum İlkokulu’nda öğrencilerin birçok sınıfını doldurduğu zamanlarda okulun öğretmeniydi. Ksidas adı o zamanlar pek kullanılmıyordu. Hrisafi’nin adı ile biliniyordu. “Hrisafi’den gazeteyi, kitabı aldım” denirdi.

Minik kitapçı dükkânının en büyük özelliği, açık penceresi dışında her tarafının mandallarla tutturulmuş mecmua ve kitaplarla dolu olmasıydı. Dünyanın her yerinden yazları Adaya gelen yabancıların ilk uğrak yeriydi. Adanın entelektüelleri, kitapçıda satılan yabancı dergilerin müdavimiydi. Paris Match, Stern, Newsweek, Time, Epoca, Burda gibi dergiler; Apoyevmatini, Nor Marmara, Jamanak, Şalom, Sabro, Marmara, İHO gibi gazeteler satılırdı. Hrisafi, azınlık gazeteleri ve yabancı gazeteleri satarken Adanın tek gazete bayii değildi.

Çarşı içinde çok dişli iki rakibi daha vardı. Bu rakiplerden biri Tasula’ydı. Asıl adı Anastasia Çakiri’ydi. Aynı zamanda Topal Meyhaneci Yorgo’nun karısıydı. Arkadaşı Eleni ile birlikte aynı dükkânı çalıştırıyorlardı. Onlar da hemen hemen aynı gazeteleri satıyordu. Adanın o zamanki nüfusuna göre azınlık gazetelerine talep çok fazlaydı.

Bu güzel dükkân çarşı yangınında kül olunca, bu sefer iki ortak kadın ayrı ayrı dükkânlar açıp gazete bayiliğini sürdürdüler. Eleni kısa süre sonra dükkânını kapattı. Yaşlı Tasula yine çarşı içinde, eskiden Palamut, sonradan Fenerbahçeli Lefter’in adı verilen sokakta, kedileri ile birlikte gazete satmaya devam etti. Kedilerin çokluğundan dükkânına girmek mümkün olmuyordu. Yazın sıcaklarda gazetelerin üstüne başını dayayarak kestirirdi. Müşterileri onu rahatsız etmeden gazeteyi çeker, parasını bir kenara bırakıp giderlerdi. Bu iki dükkânın rekabeti yıllarca sürdü.

1992’de Bay Hrisafi vefat edince kızı Vasiliki Hanım, Ksidas’ı önce Büyükadalı ressam Ferruh Ertürk’e ve ondan sonra da Mihail Paşa’ya emanet etti.

Büyükada Rum İlkokulu öğretmenlerinden Vasiliki Hanım bugünlerde 89. yaş gününü kutluyor. Öğrencileri tarafından getirilen pastanın üzerindeki mumları söndürüyor.

Mihail Paşa, Antakya doğumlu. Bir gün Apoyevmatini gazetesinde bir iş ilanı görerek 22 yaşında Büyükada’ya geldi. Büyükada Rum İlkokulu ve Aya Dimitri Kilisesi’nde çalışmaya başladı. Kilise ve okuldaki görevi bittikten sonra kitapçıya yardım etmeye gidiyordu. Vasiliki Hanım emekli olup işleri bırakınca da tamamen kitabevinde işleri ele aldı.

Ödüllü Kitapevi

Dede Nikolas’ın “Bu dükkânda hiçbir zaman kitap eksik olmayacak” vasiyeti, Ksidas Kitabevi’ne 2023 yılında ödül getirdi.

Tarihi Ksidas Kitabevi, Türkiye Yayıncılar Birliği tarafından 2023 yılında “Kitabevi Emek Ödülü” ile onurlandırıldı. Ksidas Kitabevi bu ödüle, Büyükada İskelesi girişinde kent kültürüne ve yayıncılığa katkısından dolayı layık görüldü. Ksidas Kitabevi, yüzyılı aşan varlığıyla böylece ilk kez ödül almış oldu.

Mihran Azaryan’ın tasarladığı Büyükada İskelesi içerisinde yer alan, Adalar kültür mirası sayılabilecek Ksidas Kitabevi’nin de içinde bulunduğu on bir dükkân 2017 yılında tahliye edilmek istendi. Adalılar direndi ve destek verdi, dükkânların tahliyesi gerçekleşmedi.

Mihail Paşa, kitapçıya tahliye talimatı geldiği o zor günlerde şöyle diyordu:

“Ben dördüncü kuşağım. Kitapçı dükkânı kuşaktan kuşağa ‘Bu dükkândan hiçbir zaman kitap eksik olmayacak!’ diye söz vererek devredildi. İsteseydik burayı dönerci yapar, çok para kazanırdık, ama kitapçı olarak kalması bize vasiyet.”

Ksidas Kitapevi, 109. yılında kitapçı kalma vasiyetini büyük bir titizlikle korumaya devam ediyor.