İçeriğe geç
SON HABERLER
Özel Dosya

Eurovision, Avrupa’nın beklenmedik ihracatı

Eurovision, Avrupa’nın şarkı yarışması küreselleşirken ilk Asyalı kazananını taçlandırıyor

Claire Dubois
Eurovision, Avrupa’nın beklenmedik ihracatı

BANGKOK’TA cumartesi gecesi Bulgar bir kişi Filipinli birine bir kupa verdi. Mayıs ayında Viyana’daki Eurovision Şarkı Yarışması’nı kazanan Dara, cam mikrofonu 19 yaşındaki Carmelle’e uzattı; onun “Sobra-Sobra” (“Çok Fazla”) adlı şarkısı 211 puan aldı, jüri oylarından en fazlasını ve halktan en fazlasını, ilk Eurovision Şarkı Yarışması Asya’da. Ev sahibi Tayland ikinci, Vietnam üçüncü oldu. On bir yayıncı katıldı. 12’nci bir oy seti ise Eurovision kozmolojisinde artık Avrupa’yı da içeren “dünyanın geri kalanı”ndan geldi.

Mayıs 1956’da Lugano’da bir araya gelen yedi delegasyon bunu akıl almaz bulurdu. Yarışmaları bir tesisat testiydi. Yeni doğan Avrupa Yayın Birliği (EBU), ulusal televizyon ağlarını sınır ötesi tek bir canlı, eşzamanlı yayın için bağlayıp bağlayamayacağını öğrenmek istiyordu. Şarkılar, izleyicilerin kalmasını sağlamak içindi. Yetmiş yıl sonra tesisat olağan hale geldi ve şarkılar Avrupa’nın en başarılı kültürel ihracatı oldu: Mayıs ayında 131 milyon kişinin izlediği, şimdi Asya’da franchise verilen ve gelecek ilkbaharda Kanada’yı tam yarışmacı olarak ağırlayacak bir format.

Başarı, komplikasyonlarla geldi. Aynı altı ay içinde yarışma, İsrail protestosu nedeniyle aralarında kuruluş dönemi bir fon sağlayıcının da bulunduğu beş yayıncıyı kaybetti; 35 milyon televizyon izleyicisini yitirdi; ve ulusal elemelerinde hiç kimsenin yazmadığı şarkıların yer aldığını, birinin kazanmasını engelleyecek hiçbir kural olmadığını fark etti. Coğrafya, siyaset ve teknoloji aynı anda bu şeyi sınava tabi tutuyor. Bu haber, Soğuk Savaş döneminde bir yayıncılık deneyinin nasıl bir ihracata dönüştüğünü, ihracatın ne kadar değerli olduğunu ve şimdi onu çekiştiren insanlar ile makineler karşısında hayatta kalıp kalamayacağını soruyor.

Sürekli yakınlaşan birlik

Eurovision’un haritası, genellikle bir adım öncesinden olmak üzere, Avrupa’nın genişlemelerini takip etti. Kurucular Batı çekirdeğiydi: İsviçre, Hollanda, Belçika, Batı Almanya, Fransa, Lüksemburg ve İtalya. Britanya, Avusturya ve Nordikler bir on yıl içinde geldi. İsrail 1973’te katıldı; bu, EBU üyeliğinin, mühendislerin Orta Doğu ve Kuzey Afrika boyunca çizdiği ve kıtanın kıyı çizgisine hiç uymayan Avrupa Yayın Alanı’nı izlediğinin hatırlatıcısıydı. Fas bunu bir kez, 1980’de denedi ve ayrıldı. Türkiye 1975’ten 2012’ye kadar şarkı söyledi ve ardından, birkaç hükümeti aşan oy kuralları yüzünden alınmış bir küskünlük içinde, durdu.

Büyük sıçrama 1989’dan sonra geldi. Eski Varşova Paktı ile Yugoslavya ve Sovyetler Birliği’nin ardıl devletleri 1990’lar ve 2000’ler boyunca yığılınca alan 40’ın üzerine çıktı ve 2004’te yarı finalleri zorunlu kıldı. Birçokları için Eurovision’da ilk kez sahneye çıkmak, AB üyeliğinden yıllar önce gerçekleşti ve aynı mesajı taşıdı: biz de odadayız. Estonya’nın 2001’deki ve Ukrayna’nın 2004’teki zaferleri evde, arka plan müziği eşliğinde jeopolitik olarak karşılandı. Rusya, 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinden günler sonra kapının dışına kondu. Üyeleri anlaştığında EBU hızlı hareket edebiliyor.

Bazen yarışma birileri için para da kazandırdı. ABBA, 1974’te İsveç için “Waterloo” ile kazandı ve tarihin en çok satan gruplarından biri oldu. Celine Dion, 1988’de İsviçre için kazandı; hiç yaşamadığı bir ülke adına Fransızca şarkı söyleyen bir Kanadalıydı bu ve Kanada’nın yayıncısı gelecek yıl bunu sık sık anacak.

Bir defalık 60. yıl hediyesi olarak 2015’te kabul edilen Avustralya hiç ayrılmadı. Bu, EBU’nun şimdi izlediği modeli belirledi: gösteriyi onlarca yıldır yayınlayan bir yayıncı (SBS), Avrupa dışı bir pazarda hayran kitlesi ve ayrıcalık için ödeme yapma isteği. Kanada’nın CBC/Radio-Canada’sı bu yaz aktif bir EBU üyesi oldu ve 11, 13 ve 15 Mayıs 2027’de Karadeniz’deki Bulgar limanı Burgaz’da yarışacak. Otuz altı yayıncı kayıt yaptırdı; bu, Viyana’da şarkı söyleyenlerden bir fazla.

İdol tehditleri

Avrupa dünyaya araba, ilaç, düzenleme ve futbol satar. Adını taşıyan televizyon formatlarını neredeyse hiç satmaz. Eurovision istisnadır ve EBU, onu mahvetmeden satmayı on yıldır öğreniyor.

İlk ders pahalıya mal oldu. NBC’ye lisanslanan ve İsveçli Eurovision veteranları tarafından yapılan American Song Contest, 21 Mart 2022 Pazartesi günü 2,9 milyon izleyiciyle başladı. Nisan ortasına gelindiğinde izleyici sayısı 1,5 milyonun altına düşmüştü ve saatini ABC’nin “American Idol”üne kaptırıyordu. NBC ikinci sezon sipariş etmedi. Yarışmanın 2024’ten beri direktörü olan Martin Green, daha sonra bunun “gerçekten bizim formatımız olmadığını” kabul etti: Ona göre tek bir ülkenin eyaletleri arasında yapılan bir yarışma, sonunda bayraklı bir “The Voice” ya da “Idol”e dönüşüyor. Aynı büyük umutla duyurulan Eurovision Canada ve Eurovision India sessizce rafa kaldırıldı.

EBU’nun vardığı sonuç, ürünün ülkeler arasındaki yarışma olduğuydu. Marşları ve husumetleri çıkarıp attığınızda geriye, dünyanın zaten bolca sahip olduğu bir yetenek şovu kalıyor. Bu nedenle Nisan ayında duyurulan kıtasal edisyonlara dönüş yapıldı. Eurovision Song Contest Asia ilki. Marka EBU’ya ait; format şirketi Voxovation, İsveçli yapımcı Peter Settman tarafından ortaklaşa kuruldu, lisansa sahip; Bangkok merkezli S2O Productions gösteriyi yaptı; Channel 3 buna ev sahipliği yaptı; Tayland’ın sadakat ve ödeme markası ZOOP finalin masrafını karşıladı. Ulusal elemeler ve final, Eurovision’un YouTube kanalında yerel televizyonla yan yana yayınlandı.

Oyuncu kadrosu bilerek mütevazı tutuldu. Katılımcılar Bangladeş, Bhutan, Kamboçya, Laos, Malezya, Nepal, Filipinler, Güney Kore, Tayland ve Vietnam, ayrıca Mart lansmanından sonra eklenen bir yayıncıydı. Bölgenin en büyük dört televizyon pazarı olan Japonya, Çin, Hindistan ve Endonezya uzak durdu. K-pop ve P-pop’un zaten dolaştığı pazarlarda görünmek isteyen yayıncılara dayanan ilk edisyon, isteksiz devlere yaslanan bir açılıştan daha ucuzdur. Kazananın ödülü, Burgaz’daki Avrupa finalinde konuk olarak sahneye çıkmak, yan ürünü ana ürüne bağlarken ona rekabet etme imkânı vermiyor.

Kanada’nın kabulü ise ters yönde ilerliyor: Avustralya emsaline dayanarak Avrupa dışı bir yayıncının ana yarışmaya alınması. Bunun etkisi, Eurovision’u Avrupa çekirdeği ve ödeme yapan bir çevreye sahip bir kulübe dönüştürmek. Mr Green’in yarışmanın “Avrupa’da doğmuş” olmasına rağmen “dünyayı ağırlamaya devam ettiği” yönündeki ifadesi dikkatle seçilmiş. EBU tek ülke formatlarından vazgeçti. Amerika, Japonya ya da başka büyük bir ülkenin Avustralya koşullarıyla katılıp katılamayacağı konusunda ise hiçbir şey söylemedi.

Bu, bunu sıradan bir format satışı olmaktan çıkaran iki şey var. Lisans veren, hissedarı olmayan ve kaybedecek 70 yıllık itibarı olan bir kamu hizmeti birliği. Ve varlık, yedi on yıldır kimsenin kopyalamayı başaramadığı canlı, eşzamanlı, çok uluslu bir yayın. İhracatın değeri bu kıtlıkta yatıyor.

Paranın izini sürmek

EBU yarışma için konsolide bir bütçe yayımlamıyor; bu yüzden maliyesi, astronomların kara delikleri incelediği gibi, yakın çevrede ne olduğuna bakılarak inceleniyor. Yakındaki şey ise şehirlerin teklif vermeye devam etmesi.

2025 ev sahibi Basel, şehrin sağladığı 35 milyon İsviçre frangı (yaklaşık 37 milyon avro), yayıncı SRG SSR’den 20 milyon ve EBU’dan 5 milyon buldu; bu rakamlar, Avusturya medyasının Viyana kendi teklifini tartarken aktardığı verilere göre. Viyana katkısını 22,6 milyon avro ile sınırladı. Şehir seçilmeden önce sipariş edilen bir araştırma enstitüsü EcoAustria’nın çalışması, yaklaşık 36 milyon avroluk maliyete karşı 57 milyon avroluk talep artışı ve yaklaşık şehrin harcadığı kadar, 22 milyon avronun vergi olarak geri döneceğini tahmin etti. Ev sahibi yayıncı ORF, Rathausplatz’daki hayran köyüne 150 bin ziyaret, dokuz gösteri boyunca 97 bin bilet sahibi ve Mayıs ayında Viyana’daki otel gelirlerinde yıllık %7 artışla 150,6 milyon avro saydı.

2023’te Ukrayna adına ev sahipliği yapan Liverpool ölçüttür: Liverpool Üniversitesi ve Amion Consulting’in yaptığı bir çalışma, net etkinin 65,9 milyon sterlin olduğunu, ertesi yıl geri gelen ziyaretçilerden 11,1 milyon sterlin daha geldiğini ortaya koydu. Kalıp tekrar ediyor: oteller ve barlara keskin bir nakit enjeksiyonu, destinasyon pazarlamasında daha uzun bir kuyruk ve faturayı çoğunlukla kamunun ödemesi.

Televizyon ise diğer defterdir ve okunması daha zordur. Viyana’nın üç gösterisi 35 pazarda 131 milyon izleyiciye ulaştı; bu, Basel’e göre 35 milyon düşüş ve 103 milyon kişinin izlediği 2012’den bu yana en düşük seviye. EBU, artık sayılmayan beş eksik yayıncının izleyicilerini suçluyor ve 4,6% artışla 5,43 milyon tekil YouTube izleyicisine ve gençler arasındaki rekor etkileşime işaret ediyor. İkisi de doğru. Doğrusal izleyiciler her yerde azalıyor ve Eurovision’un o geceki payı yine de etrafındaki yayın akışını gölgede bırakıyor. Ama erişim üzerinden sponsor ve yeni pazarlara satılan bir ürün, 14 yılın en zayıf erişimini kayda geçirdi.

Asya için rakamlar henüz yok. EBU, Voxovation’ın lisans için ne ödediğini, Channel 3’ün veya Tayland’ın turizm otoritesinin ne koyduğunu ya da Bangkok finalini kaç kişinin izlediğini söylemedi. Bu rakamlar, Bangkok 2027’nin mi yoksa herhangi bir yerin 2027’sinin mi olacağını belirleyecek.

Tarafsızlığa sıfır puan

Eurovision her zaman siyasetin üstünde olduğunu iddia etti; bu da başlı başına siyasal bir tutumdur. Bu iddia, yarışmanın Avrupa devletlerinin 100 milyon kişinin önünde kendi bayrakları altında yarıştığı birkaç yerden biri olması ve EBU üyelerinin hükümetlere ve lisans ücreti ödeyenlere karşı sorumlu olması nedeniyle vardır. 2026’da bu iddia, üyelerin çözemediği bir soruyla karşılaştı.

Soru İsrail’di. Yayıncısı KAN 1973’ten beri yarışıyor; İsrail 2025 ve 2026’da ikinci oldu. 2025 boyunca İspanya, İrlanda, Hollanda, Slovenya ve İzlanda’nın yayıncıları, Gazze’deki savaşı gerekçe göstererek İsrail kalırsa çekileceklerini söyledi. Aralık ayında EBU genel kurulunda İsrail’i dışlama girişimi başarısız oldu. Ev sahibi Avusturya ve en büyük fon sağlayıcılar arasında yer alan Almanya, İsrail’in katılımını destekledi; Almanya’nın SWR’si, İsrail ihraç edilirse çekilmekle tehdit etti. Beşli ayrıldı. Viyana, 35 katılımla, 20 yılı aşkın sürenin en küçük alanıyla ve 1961’den beri ilk kez yok olan bir “Big Five” fon sağlayıcısı olarak İspanya olmadan devam etti.

Wiener Stadthalle’nin dışında binlerce kişi protesto etti. İçeride Dara, jüri oylarından 204 ve halktan 312 olmak üzere 516 puanla kazandı; BNT’nin, Bulgaristan’ın yayıncısının, şimdiye kadarki en büyük fark dediği 173 puanlık bir farkla. Jüriler ve televoteler 2017’den bu yana ilk kez bir kazanan üzerinde uzlaştı. İsrail’den Noam Bettan 343 puanla ikinci oldu. Britanya sonuncu oldu; bu gelenekseldir.

EBU’nun savunması, üyelerinin yayıncılar olduğu, KAN’ın bu şartı taşıdığı ve hükümetleri değerlendirmenin hükümetlere ait olduğudur. Boykot yapan ülkelerdeki eleştirmenleri ise aynı birliğin 2022’de Rus yayıncıları günler içinde ihraç ettiğini ve yayıncı-devlet ayrımının takdire bağlı uygulandığını söyler. Her iki dava da kayda geçirilmiştir; bu haber hükmü okurlara bırakıyor.

Yapısal nokta daha az tartışmalıdır. EBU, genel kurul oylamasıyla karar veren ve bir üyeyi ancak bir şekilde askıya alabilen 56 ülkeden yayıncıların oluşturduğu bir birliktir. Yarışmayı bir kararnamede bir arada tutamaz. 2027 için İrlanda’nın RTÉ’si ve Hollanda’nın AVROTROS’u dışarıda kalıyor. İspanya’nın RTVE’si, İzlanda’nın RÚV’si ve Slovenya’nın RTVSLO’sunun karar için Aralık ayına kadar süresi var. Fan medyasına göre Çek Televizyonu para tasarrufu yapmak için çekilmiş olabilir; EBU yorum yapmadı.

Yurtdışındaki genişleme ile içerideki kopuş aynı hikâyedir, sadece farklı uçlardan okunur. Batı Avrupa’daki kurucularını kaybeden bir yarışma, Kanada’yı ekliyor ve Bangkok’ta açılıyor. Bunun çeşitlenme mi yoksa yer değiştirme mi olduğu, Aralık’ta kimlerin geri döneceğine bağlı.

Makineler için söyle

Üçüncü sınav en sessiz olanı ve belki de en önemlisi. Eurovision, üç dakikalık bir süre sınırı olan bir şarkı yazma yarışmasıdır ve üç dakikalık pop şarkıları artık yazılımların talep üzerine ürettiği bir şey.

EBU bunun geleceğini gördü. Ağustos 2023’te genel müdür yardımcısı Jean-Philip de Tender Bloomberg’e birliğin “yaratıcılığın insanlardan gelmesi gerektiğini kural kitabına nasıl koymamız gerektiğini düşündüğünü” söyledi. Mayıs ayında Viyana’daki bir hayran oturumunda Mr Green, grafik ve sahneleme için yapay zekâya yer bırakırken “şarkılar her zaman insanlar tarafından yaratılacak” dedi. Kasım itibarıyla yarışmanın kurallarında yazarlığa ilişkin hiçbir madde yok. Çizgi, iddia ile korunuyor.

Şarkıları sağlayan ulusal elemeler, gerilimi gösteriyor. Norveç’in NRK’sı Melodi Grand Prix’de tamamen yapay zekâ tarafından üretilmiş besteleri yasaklıyor. 2027 için yaklaşık 1.500 başvuru aldı ve delegasyon başkanı Mads Tørklep Norveç medyasına, yine de 30 ila 50 tanesinin tamamen makineler tarafından yazıldığını tahmin ettiğini söyledi; “teknoloji kullanımını durdurmamız bizim için zor” dedi. İsveç’in SVT’si Melodifestivalen için rekor 4.077 şarkı aldı. Proje yöneticisi Anders Wistbacka, Aftonbladet’e bunların çoğunun yapay zekâ ürünü olduğuna “inandığını”, ipucunun bilinmeyen isimlerin türler across bulk halinde başvurması olduğunu ve SVT’nin bunu tarayacak bir yolu olmadığını söyledi. SVT’nin yasağı yok. Yunanistan’ın ERT’sinin var. Kıbrıs, 2027 seçimine yapay zekâ şarkılarını yasakladı. San Marino, 2024 finaline dört tane aldı; hiçbiri kalifiye olmadı, bu da iki yönden de pek bir şey kanıtlamıyor.

Sonuç bir yama işi: 36 yayıncı, 36 kural kitabı ve tepede hiçbiri olmayan bir yarışma. Tamamen bir model tarafından yazılmış bir şarkı Stockholm’de kazanabilir ve EBU’nun yayımladığı hiçbir kuralı çiğnemeden Burgaz’da söylenebilir.

Bu, Eurovision için liste hitlerinden daha kötü yapan üç şey var. Yarışmanın meşruiyeti ulusal temsile dayanır; bir komut isteminin bayrak taşımakta zorlanması kaçınılmazdır. Eurovision uzun zamandır yazarlar ve yapımcılar için bir sıçrama tahtası oldu ve İsveç bunun üzerinde bir ihracat endüstrisi kurdu; üç dakikalık aralık için sonsuz ucuz rekabet, bu hattı yerleşik yıldızlara zarar vermeden önce zedeler. Ve EBU’nun Asya ve Kanada’ya sunduğu vaat özgünlüktür: gerçek uluslar, gerçek yetenek, canlı. Şarkılarının kim tarafından yazıldığını söyleyemeyen bir yarışma daha ince bir ihracattır.

Burada bir ironi var. 2020’de, yarışma pandemi nedeniyle iptal edilmişken, Hollandalı yayıncı VPRO, ekiplerin geçmiş kazananlarla eğitilmiş modellerden Eurovision tarzı girişler yaptığı bir “AI Şarkı Yarışması” düzenledi. Avustralya kazandı. Bu bir eğlenceydi. Altı yıl sonra o eğlence, Oslo ve Stockholm’deki gelen kutularına davetsiz olarak girdi ve bir zamanlar fikirle oynayan kuruluş, bunu yasaklayıp yasaklamamaya karar vermek zorunda.

Seçenekler, her yaratıcı endüstrinin karşılaştığı seçeneklerdir: açıklama, tamamen üretilmiş işler için yasak ama yardım için tolerans, ya da yayıncıların ellerinde olmadığını kabul ettiği tespit araçları. EBU’nun hangisini seçeceği ve 2027 pencereleri kapanmadan önce seçip seçmeyeceği, tam olarak neyi ihraç ettiğini belirleyecek.

Avrupa’nın ürettiği en taşınabilir şey

Avrupa yumuşak güce bolca para harcıyor ve Avrupa dışındaki insanların adını koyabildiği çok az şey var. Eurovision istisnadır ve bunu kimse tasarlamadı. Kamu yayıncılığının, 1956’daki bir mühendislik meydan okumasının ve yeni devletlere bir sahne veren 1989 sonrası genişlemenin bir yan ürünüdür. Değeri, bilinçli üretime direnen özelliklere dayanır: canlı, çok uluslu, kamu tarafından oy verilen ve özellikle hiç kimseye ait olmayan.

Bu sahiplik, hem güç hem kusurdur. Ticari bir hak sahibi, İsrail’in statüsünü izleyici matematiğiyle çözmüş, yapay zekâ sorusunu kurallara bir satırla sabitlemiş ve Asya’yı en yüksek teklif verene açık artırmaya çıkarmış olurdu. EBU bunların hiçbirini hızlı yapamaz; çünkü o, üyelerini taşıması gereken bir birliktir. Bu yüzden Eurovision, küçük ölçekte, Avrupa projesinin kendi alışkanlıklarını yeniden üretir: uzlaşıyla karar alma, ayrılmakla tehdit eden üyeler, siyaset üstünde durduğu iddiası ve kurumun sindirme kapasitesini aşan bir genişleme politikası.

Kıyaslama hafif tutulmalı. Eurovision bir televizyon programıdır. Ama Mayıs ayında bir cumartesi günü 131 milyon kişinin izlediği, Bangkok’ta yeni bir franchise açan ve artık Kanada’yı da ağırlayacak olan bir program. Sert gücünün sorgulandığı ve teknoloji ihracatının zayıf olduğu bir kıta için, en taşınabilir ürününün 70 yıllık bir şarkı yarışması olduğunun keşfi, sadece alaycı bir gülümsemeyi hak etmiyor.

Üç test tek bir testtir. Yarışmanın yeni pazarlara sunduğu şey, bir algoritmanın sağlayamayacağı bir şeydir: bir ulusun şarkısını seçmesi ve dünyanın buna oy vermesi. Şarkı makine yapımıysa, ilk yarı zayıflar. Uluslar ayrılmaya devam ederse, ikinci yarı zayıflar. EBU, çekirdek dayanırken kenarların gerileceğine oynuyor. Viyana ve Bangkok, altı ay arayla, bu bahsin ilk sonuçlarıydı ve zıt yönleri işaret ediyorlar. Onları uzlaştırana douze points.

More stories

Son haberler