Aliyev'in silah çıkışı İsrail bağını öne çıkardı

Serdar Cebe

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 2 Ekim'de Yeni Azerbaycan Partisi'nin 8. Kurultayı'nda "kimse bize yardım etmedi" dedi. Aliyev, aldıkları tüm silahların bedelini dünya fiyatlarından ödediklerini, zaman zaman piyasanın birkaç katı fiyata satış yapıldığını savundu.

Aliyev konuşmasında hiçbir ülkenin adını anmadı. Ancak sözler Türkiye'de, Ankara'nın 2020 savaşındaki rolüne ve Bakü'nün İsrail'le ilişkilerine yönelik eleştirilere yanıt olarak okundu.

Kurultaydan Ankara'ya mesaj

Aliyev, dış politikanın kimsenin iç işlere karışamayacağı biçimde kurulması gerektiğini, kimsenin yardımına ya da himayesine ihtiyaç duymadıklarını söyledi. "Yaşam tarzımıza burnunu sokmasın" uyarısı da Türkiye'deki başörtüsü tartışmasıyla ilişkilendirildi, Cumhuriyet'in aktardığına göre.

Gürcistan merkezli JAMnews, konuşmayı Bakü'nün İsrail'e desteği nedeniyle Türkiye'den gelen eleştirilere ret olarak yorumladı. Yayına göre Aliyev, Türkiye'nin desteğini inkar etmekten çok, bu desteğin siyasi yükümlülük doğurduğu fikrini reddediyor.

Benzer bir gerilim 2024'te de yaşanmıştı. Erdoğan'ın İsrail'i işaret ederek "Karabağ'a girdiğimiz gibi" demesinin ardından Azerbaycan devlet gazetesi, satın alınan her mühimmatın bedelinin ödendiğini yazmıştı.

Silahta İsrail ağırlığı

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine göre 2016-2020 döneminde Azerbaycan'ın büyük silah ithalatının yüzde 69'u İsrail'den geldi. 2011-2020'nin tamamında Türkiye'nin payı yüzde 2,9'da kaldı. Bu dönem 2020'deki TB2 teslimatlarını tam yansıtmıyor; Aliyev o yıl Türk SİHA'larının savaşın gidişatını değiştirdiğini söylemişti.

İsrail'in sağladığı kamikaze İHA'lar, keşif İHA'ları ve balıstik füzeler 2020 savaşında kullanıldı. Aliyev'in dış politika danışmanı Hikmet Hacıyev, Axios'a Harop İHA'larının çok etkili olduğunu söylemişti. Aynı günlerde Azerbaycan kargo uçakları güney İsrail'deki Ovda üssüne inip birkaç saat sonra geri döndü.

Haaretz, 2016-2023 arasında Ovda'ya en az 92 Azerbaycan kargo uçuşu yapıldığını yazdı, RFE/RL'nin aktardığına göre. Alişveriş savaşla bitmedi: Bakü, Kasım 2023'te 1,2 milyar dolarlık Barak MX hava savunma sistemi aldı, Globes'a göre. Aynı yıl iki OptSat500 gözlem uydusu için 120 milyon dolarlık sözleşme imzalandı, Defence Network bildirdi.

Yasağa rağmen akan petrol

İsrail'in Ceyhan'dan Azerbaycan ham petrolü ithalatı 2025'te yüzde 31 artışla günde 94 bin varile çıktı, Kpler verilerine dayanan The New Arab haberine göre. Bu, 2022'den bu yana en yüksek seviye ve Azerbaycan'ı İsrail'in en büyük petrol tedarikçisi yapıyor.

Türkiye, Haziran 2024'ten bu yana İsrail'le ticareti sıfırlamış durumda. Ancak Bakü-Tiflis-Ceyhan hattından gelen petrolün nereye satıldığını kontrol etmiyor. Ankara Kasım 2024'te, Ceyhan'dan İsrail varış noktalı yükleme yapılmadığını açıklamıştı.

Resmi tablo farklı. İki ülke arasındaki ticaret hacmi 2025'te yalnızca 78 milyon dolar oldu, karşılıklı yatırımlar ise yaklaşık 600 milyon dolar, AZERTAC'ın aktardığına göre. Petrol bu kayıtlarda görünmüyor.

Bakü'nün dengesi sınanıyor

Azerbaycan iki ortaklığı farklı zeminlerde yürütüyor. Türkiye ile 2021'deki Şuşa Beyannamesi'yle resmi bir ittifak var. İsrail ile yazılı bir ittifak yok; bağı silah, petrol ve ortak tehdit algılanan İran taşıyor.

Bakü bu denge sayesinde iki taraf arasında kanal işlevi de gördü. Kıdemli bir İsrailli yetkili, Haaretz'a Azerbaycan aracılığındaki mesaj trafiğinin son aylarda azaldığını söyledi. Yetkili, şu an iki ülke arasında diyalog olmadığını da belirtti.

Sonraki aşama, Ankara ile Tel Aviv arasındaki rekabetin Suriye'de doğrudan bir çatışmaya dönüşüp dönüşmeyeceğine bağlı. Gerilim düşerse Bakü arabulucu rolünü koruyabilir ve iki ortaklığı ayrı ayrı sürdürebilir.

Gerilim tırmanırsa denklem ters işler: Ceyhan'dan akan petrol ve İsrail silah alımları Türkiye'de daha yüksek sesle sorgulanır, Bakü'nün "kimse karışmasın" çizgisi daha sık sınanır. Yakın vadedeki testler, Ankara'nın kurultay sözlerine resmi bir yanıt verip vermeyeceği ve 2026’daki petrol sevkiyatlarının seyri olacak.