Tütün yasaklarında kapsam genişliyor: 18 yaş altına satışa sıkı takip

AKP ve Sağlık Bakanlığı, sigara cezalarını artırmayı ve satış denetimlerini sıklaştırmayı hedefleyen taslak üzerinde çalışıyor.

Hazırlık, yalnızca sigara tüketenleri değil, satış noktalarını ve yeme-içme işletmelerini de kapsıyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) gönderilmesi öngörülen metin henüz hazırlık aşamasında; cezaların tutarı, mekanlara uygulanacak ölçütler ve sunum tarihi açıklanmış değil.

AKP grubundaki toplantıda değerlendirilen taslakta, satış kurallarını ihlal edenler ile kullanım sınırlamalarına uymayanlara yönelik yaptırımların ağırlaştırılması gündemde. Hazırlığın diğer ayağını, mevcut yasakların uygulanmasını sağlayacak kontrollerin artırılması oluşturuyor.

Yaş sınırında satış denetimi sıkılaşacak

Çalışmaya dayanak gösterilen Sağlık Bakanlığı araştırmasına göre, sigara tüketen 13–15 yaşındaki öğrencilerin yüzde 73,3'ü ürünü bakkal veya market gibi perakende noktalarından alıyor. Bu oran bütün öğrencileri değil, belirtilen yaş grubunda sigara kullananları kapsıyor.

Bakanlığın araştırmasına atfedilen bir diğer bulgu, Türkiye'de sigaraya başlama yaşının ortalama 17 olması. Bu yaş, satış için geçerli olan 18 yaş sınırının altında; taslak hazırlığında gençlerin ürüne erişiminin kısıtlanması ve sigaranın daha az görünür olması amaçlanıyor.

Satış sırasında yaş kontrolünün elektronik bir sisteme taşınması ise şu aşamada planlanmıyor. Hazırlık hakkında bilgi veren, ancak adı ve görevi belirtilmeyen yetkililerin aktardığına göre, alıcının yaşından kuşku duyan satıcının kimlik belgesi istemesine dayanan yöntem korunacak.

Bakanlık anketinde katılımcıların yüzde doksan'ının dijital yaş kontrolüne destek verdiği aktarılıyor; buna karşılık taslak hazırlığında bu yöntemin benimsenmediği belirtiliyor. Tütün tüketilen bölümlere 18 yaşından küçüklerin alınmamasını destekleyenlerin oranı ise yüzde 92 olarak veriliyor.

Denetimlerin, tütün ve alkollü içecek satışının yoğunlaştığı noktalarda artırılması hedefleniyor. Bununla birlikte, anket katılımcılarının desteklediği her önlem taslağa alınmış bir hüküm değil; yaş kontrolündeki tercih bu ayrımı gösteriyor.

Kafe ve lokantalarda alan ayrımı

Taslak hazırlığına ilişkin aktarılan bilgilere göre, kafe ve lokantalardaki sigara tüketim alanlarının hangi koşulları karşılayacağı yeniden ele alınacak. İşletmenin büyüklüğü bu alanların belirlenmesinde ölçüt olacak, ancak uygulanacak boyutlar veya oranlar henüz belirtilmiyor.

Dış mekanlar için de sınırsız kullanım yerine sigaraya ayrılmış bölümler öngörülüyor. Kapalı mekanlarda ise sigara kullanmayanlara yönelik, belirli standartları karşılayan ayrı bölümler oluşturulması üzerinde duruluyor; bu iki düzenlemenin ayrıntıları henüz net değil.

Hastaneler, okullar, spor tesisleri ve çocukların oyun oynadığı alanlar da hazırlığın kapsamında bulunuyor. Bu yerlerin her biri için hangi kuralın değişeceği ve yeni sınırlamaların nasıl uygulanacağı açıklanmış değil.

Alan ayrımı yükümlülüğü taslakta korunursa, işletmelerin oturma düzenlerini ve müşterilerin kullanımına sundukları bölümleri yeni ölçütlere göre düzenlemesi gerekebilir. Ancak mevcut bilgilerle işletmelerin uyum maliyetini, kullanılabilir alan kaybını veya denetim yükünü hesaplamak mümkün değil.

Sağlık harcaması ve bütçe takvimi

Sağlık Bakanlığı araştırmasına dayandırılan hesaplamada, sigarayla bağlantılı hastalıklar için yıllık sağlık harcaması 30 milyar dolar olarak veriliyor. Tutarın hangi yılın verilerine dayandığı, hesaplama yöntemi ve toplam sağlık giderleri içindeki payı belirtilmediğinden, karşılaştırmalı bir mali yük değerlendirmesi yapılamıyor.

Elektronik sigara kullanımına yönelik ayrı bir hüküm ise mevcut hazırlıkta düşünülmüyor. Adı açıklanmayan yetkililer, bu ürünlerin satışının Türkiye'de zaten yasak olduğunu belirtiyor; taslağın bu başlıktaki kapsamını genişletme planı aktarmıyor.

Düzenlemenin Meclis'e gönderileceği tarih kesinleşmiş değil. Yetkililerin aktardığı olası takvime göre metin, 2027 bütçesi görüşülürken sunulabilir ve bütçe müzakereleri bittikten sonra Genel Kurul gündemine alınabilir.

Bu takvim uygulanırsa, hazırlığın yasama sürecine geçişi bütçe görüşmeleriyle bağlantılı ilerleyecek. Satıcılar ve işletmeler açısından somut yükümlülüklerin anlaşılması ise teklifin açıklanmasına; ceza tutarlarının, mekan standartlarının ve uygulama koşullarının belirlenmesine bağlı.