AB, aday ülkelere üyelik öncesinde tek pazara erişim imkanı sağlamayı planlıyor

AB genişleme planı, Türkiye dahil adaylara tam üyelik öncesi ortak pazara seçici erişim vermeyi öngörüyor. Taslak henüz yürürlükte değil.

Avrupa Komisyonu'nun hazırladığı metin, aday ülkelere ticaret, araştırma ve sanayi alanlarında daha geniş imkanlar sunulmasını ele alıyor. Çerçeve, üyelik müzakereleri yavaş ilerleyen ülkeler için ortak pazara daha erken ve koşullu katılım kanalları açmayı hedefliyor.

Türkiye için farklı eşik

Türkiye'nin dosyası diğer adaylardan ayrılıyor; Ankara, 1995'ten beri AB ile Gümrük Birliği içinde. Mevcut düzenleme esas olarak sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerini kapsıyor ve hizmetler, kamu alımları veya birçok teknoloji işbirliği alanını aynı ölçüde içine almıyor.

Avrupa Komisyonu verilerine göre Türkiye ile AB arasındaki mal ticareti 2025'te 217,6 milyar euroya çıkarak rekor seviyeye ulaştı. Aynı yıl Türkiye, AB'nin dünya ile mal ticaretinde beşinci büyük ortağı oldu.

Bu taban, yeni taslağı Türkiye açısından yalnızca gümrük vergileri meselesi olmaktan çıkarıyor. Eğer metin kabul edilirse, Ankara'nın AB ekonomik değer zincirlerine daha fazla bağlanması, mevzuat uyumu ve uygulama kapasitesine göre şekillenecek.

Teknoloji dosyasında koşullar

Taslakta yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, biyoteknoloji, yapay zeka ve uzay daha yakın işbirliği düşünülen alanlar arasında yer alıyor. Bu sektörler, AB'nin sanayi politikası ile güvenlik kaygılarının kesiştiği dosyalar olduğu için erişim otomatik bir hak olarak tasarlanmıyor.

Komisyon metni, aday ülkelerden AB'nin dış politika hedefleriyle daha uyumlu hareket etmelerini bekliyor. Hassas teknolojilerin AB'nin hasım gördüğü ülkelere aktarılmaması, yatırım taraması, ihracat kontrolleri ve yaptırımlar konusunda işbirliği yapılması şartlar arasında sayılıyor.

Bu model, üyelik ile mevcut ortaklık arasında yeni bir ekonomik katman oluşturabilir. Ancak taslak, yükümlülükler yerine getirilmezse aday ülkelere verilen katılım imkanlarının askıya alınabileceğini veya geri çekilebileceğini belirtiyor.

Ekim zirvesinde genişleme hesabı

Komisyon taslağı, yalnızca adaylara verilecek ekonomik imkanları değil, genişlemiş bir AB'nin nasıl karar alacağını da tartışmaya açıyor. Metin, özellikle yaptırımlar ve dış politika alanlarında oybirliği kuralının daha fazla üyeyle karar süreçlerini yavaşlatabileceğini kaydediyor.

Taslağa göre Ukrayna, Moldova, Arnavutluk ve Karadağ için üyelik sürecini hızlandırmaya dönük yol haritaları hazırlanıyor. Türkiye, Sırbistan, Kuzey Makedonya, Kosova ve Bosna-Hersek gibi ülkelerde ise müzakerelerin daha yavaş ilerlediği, bunun da AB'den uzaklaşma veya Rusya ve Çin'e yakınlaşma riskini artırabileceği değerlendiriliyor.

Önerinin 6 Ekim'de kıdemli AB yetkililerine sunulması bekleniyor. AB liderlerinin 15 Ekim'de Brüksel'de başlayacak toplantıda genişleme başlığını ve adaylara sağlanabilecek imkanları ele alması öngörülüyor.

Eğer taslak mevcut çizgisiyle ilerlerse, küresel ölçekte AB'nin tedarik zincirlerini yakın coğrafyaya çekme kapasitesi artabilir; Türkiye için teknoloji ve sanayi işbirliği kanalları genişleyebilir; aday ülkelerdeki üreticiler AB standartlarına daha erken uyum baskısıyla karşılaşabilir.

Eğer siyasi uyum şartları öne çıkar ve erişim sınırlı kalırsa, makro etki daha zayıf olur; Türkiye'nin Gümrük Birliği dışındaki kazanımları daralır; stratejik sektörlerde rekabet avantajı daha çok mevcut AB üyelerinde kalır.

Bugün için ana açık nokta, Komisyon taslağının liderler tarafından hangi kapsamla siyasi desteğe dönüştürüleceği. Türkiye açısından belirleyici başlıklar, Gümrük Birliği'nin ötesine geçilecek alanların kapsamı, mevzuat uyumu ölçütleri ve koşullu erişimin ne kadar hızlı uygulanacağı olacak.