Ulu Önder Atatürk’ün ebediyete intikalinin 88. yıldönümü

Mustafa Kemal Atatürk, ölümünün 88. yılında, Türkiye'nin bağımsızlık mücadelesindeki liderliği ve Cumhuriyet döneminin reformlarıyla anılıyor.

Atatürk, 10 Kasım 1938 tarihinde İstanbul'da, Dolmabahçe Sarayı'nda yaşamını yitirdiğinde 57 yaşındaydı. Saat 09.05'te gerçekleşen ölümü, askeri görevlerden bağımsızlık hareketinin yönetimine ve Cumhuriyet'in ilk cumhurbaşkanlığına uzanan yaşamının sonu oldu.

Cumhuriyet'in kuruluşundan hukuk ve eğitim reformlarına

Cumhuriyet'in 29 Ekim 1923 tarihinde ilan edilmesinin ardından ilk cumhurbaşkanı olarak Atatürk seçildi. Yeni yönetimin kuruluşunu, eğitimden hukuka, siyasal katılımdan ekonomi politikalarına kadar farklı alanlarda düzenlemeler izledi.

Halifeliğin kaldırıldığı 3 Mart 1924 tarihinde Tevhid-i Tedrisat Kanunu da kabul edildi. Eğitimde birliği sağlayan bu düzenlemeden iki yıl sonra yürürlüğe giren Türk Medeni Kanunu, laik hukuk düzeninin gelişmesi ve kadınların medeni haklarının genişlemesi açısından bir dönüm noktasıydı.

Latin temelli Türk alfabesine 1928'de geçilirken eğitim çalışmalarıyla okuryazarlığın yaygınlaştırılması amaçlandı. Kadınların seçimlere katılımı ise aşamalı biçimde genişledi: 1930'da belediyeler, 1933'te köy yönetimleri, 5 Aralık 1934 tarihinde de milletvekilliği için seçme ve seçilme hakları tanındı.

Bu değişiklikler, Cumhuriyet'in kuruluşunu yalnızca yönetim biçiminin değişmesiyle sınırlamayan toplumsal dönüşümün parçalarıydı. Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri 1937'de Anayasa'ya eklendi; böylece altı ilke anayasal metinde yer aldı.

Samsun'dan Ankara'ya bağımsızlık hareketinin örgütlenmesi

Cumhuriyet'e uzanan siyasi sürecin öncesinde, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu'daki işgallere karşı örgütlenen mücadele bulunuyordu. Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919 tarihinde Samsun'a varması, Milli Mücadele'nin başlangıcı oldu.

Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1919 tarihinde bağımsızlığın sağlanmasında milletin iradesini esas alan yaklaşımı ortaya koydu. Erzurum ile Sivas'ta düzenlenen kongreler hareketin siyasi örgütlenmesini ilerletirken, Ankara'da 23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.

Mustafa Kemal Paşa, Kurtuluş Savaşı'nı başkomutan olarak yönetti; Sakarya'da 1921'de elde edilen zaferin ardından Meclis kendisine Gazi unvanını ve Mareşal rütbesini verdi. Büyük Taarruz'un 26 Ağustos 1922 tarihinde başlamasını, 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi zaferi ve 9 Eylül'de İzmir'in kurtuluşu izledi.

Lozan Barış Antlaşması'nın 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanmasıyla Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası düzeyde tanındı. Askeri mücadelenin ardından gelen bu diplomatik aşama, aynı yıl Cumhuriyet'in ilanından önce tamamlandı.

Bu dönemin öncesindeki askeri yaşamı, 1,9 bin'de doğduğu Selanik'teki öğrenimiyle şekillendi. Selanik Askeri Rüştiyesi, Manastır Askeri İdadisi ve İstanbul'daki Harp Okulu'nda eğitim aldı; 1902'de teğmenliğe, 1905'te kurmay yüzbaşılığa ulaştı.

Şam, Selanik ve Trablusgarp'ta görev yapan Mustafa Kemal, Trablusgarp ile Balkan savaşlarında sorumluluk üstlendi. Çanakkale'de 1915'te 19. Tümen Komutanı olarak Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'daki muharebelerde görev alması, askeri yaşamının öne çıkan dönemlerinden biriydi.

Üretim politikaları ve bağımsızlığın diplomatik boyutu

Cumhuriyet'in ilk döneminde sanayi, tarım ve yerli üretim, ekonomik kalkınma çalışmalarının başlıca alanları arasındaydı. Üretim kapasitesini genişletmek amacıyla 1930'larda sanayi planları uygulandı; eğitim, bilim ve kültür alanlarında da yeni kurumlar ve düzenlemeler devreye girdi.

Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumunun kuruluşu ve 1933 Üniversite Reformu, bu dönemin kurumsal adımları arasındaydı. Dış politikada ise Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1936'da Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik yetkilerini güçlendirdi.

Atatürk'ün son yıllarında ilgilendiği Hatay konusu, ölümünden sonra, 1939'da Hatay'ın Türkiye'ye katılmasıyla sonuçlandı. Bu gelişme, yaşamı sırasında yürütülen diplomatik gündemin vefatının ardından tamamlanan başlıklarından biri oldu.

Ölümünün ardından İstanbul'daki törenler tamamlanınca naaşı Ankara'ya taşındı ve 21 Kasım 1938 tarihinde Etnografya Müzesi'nde geçici olarak defnedildi. Anıtkabir'e nakli ise ölümünden 15 yıl sonra, 10 Kasım 1953 tarihinde devlet töreniyle gerçekleştirildi.