Milli Mücadele’den Meclis’e: 103. yılında Cumhuriyet’in ilanı

Türkiye, Cumhuriyet Bayramı ile 29 Ekim 1923'te devletin yönetim biçimini belirleyen Meclis kararının 103. yılını törenlerle kutluyor.

Yıl dönümünün merkezinde, bağımsızlık mücadelesi sırasında oluşan siyasi kurumların Cumhuriyet adı altında tanımlanması bulunuyor. Ancak Cumhuriyet'in kurulması, ilk Cumhurbaşkanının belirlenmesi ve 29 Ekim'in yasal bayram statüsüne kavuşması, aynı gün tamamlanan işlemler değildi.

29 Ekim'deki anayasa değişikliğini, oylamada bulunan 158 milletvekili oybirliğiyle kabul etti. Ardından yapılan gizli seçimde Mustafa Kemal Paşa da aynı sayıda oy alarak Cumhurbaşkanlığı görevine getirildi; böylece yönetim biçiminin belirlenmesini, yeni makamın sahibinin seçilmesi izledi.

Hükümetin kuruluşundaki sorun ve anayasa değişikliği

Cumhuriyet kararının hemen öncesinde çözüm bekleyen mesele, hükümetin nasıl oluşturulacağıydı. Meclis hükümeti düzeninde her bakan için ayrı seçim yapılıyor, bu yöntem yeni kabinenin kurulmasında güçlük yaratıyordu.

Ekim 1923'ün sonuna doğru İcra Vekilleri Heyeti görevden ayrıldı ve hükümetin oluşumuna ilişkin sorun siyasi gündemin merkezine yerleşti. Cumhuriyet'e geçiş hazırlıkları, bu kurumsal tıkanıklığın yaşandığı günlerde tamamlandı.

Mustafa Kemal Paşa, Nutuk'ta 28 Ekim akşamı Çankaya Köşkü'nde çalışma arkadaşlarına kararını açıkladığını anlatır. Anlatımında kullandığı ifade, ertesi gün için açık bir irade beyanıdır: "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz".

O akşamın ardından İsmet Paşa ile Mustafa Kemal Paşa, anayasa değişikliğinin metni üzerinde çalıştı. Ertesi gün Meclis'e sunulan düzenleme kabul edilince hükümetin oluşum yöntemi de değiştirildi; ilk kabineyi oluşturma görevi İsmet Paşa'ya verilirken Meclis Başkanlığına Fethi Bey getirildi.

Milli egemenlikten Cumhuriyet yönetimine geçiş

Kararın dayandığı siyasi ve hukuki zemin, 1923 sonbaharından önce oluşmaya başlamıştı. Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a ulaştığı 19 Mayıs 1919, Milli Mücadele'nin başlangıcı olurken Ankara'da 23 Nisan 1920 günü açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi mücadelenin siyasi odağına dönüştü.

Meclis'in 20 Ocak 1921 tarihinde kabul ettiği Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, egemenliğin sahibini millet olarak belirledi. Buna karşın devletin yönetim biçimi henüz Cumhuriyet adıyla tanımlanmıyordu; milli egemenlik ilkesi ile yönetimin resmî adı farklı aşamalarda düzenlendi.

Askerî zaferi izleyen dönemde Meclis, 1 Kasım 1922 tarihinde saltanata son vererek Osmanlı hanedanının yönetim yetkisini kaldırdı. Bu karar da Cumhuriyet'in ilanı anlamına gelmiyordu; yeni yönetimin adının konulması için yaklaşık bir yıl daha geçecekti.

Lozan Barış Antlaşması 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalandı; Türkiye'nin bağımsızlığının uluslararası kabulü açısından bir eşik daha aşıldı. Ankara'nın 13 Ekim'de başkent yapılması da Cumhuriyet kararından önce tamamlanan kurumsal adımlar arasındaydı.

29 Ekim'in bayram statüsü nasıl oluştu

Ankara'da Cumhuriyet kararı halka top atışlarıyla duyuruldu, sokaklardaki kutlamalar ertesi güne uzandı. Bununla birlikte 1923'teki bu ilk kutlamalar sırasında, 29 Ekim'i resmî bayram olarak belirleyen bir yasa henüz yoktu.

İlk yıl dönümü öncesinde çıkarılan 26 Ekim 1924 tarihli kararname, kutlamaların resmî programla yapılmasını öngördü. Bayramın yasal statüsü ise Meclis'in 19 Nisan 1925 günü kabul ettiği düzenlemeyle belirlendi; böylece ilan ile bayramın kanunlaşması ayrı tarihlerde gerçekleşti.

Bugünkü tatil süresini 2,4 bin sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun belirliyor. Kanun uyarınca bayram, 28 Ekim'de saat 13.00 itibarıyla başlıyor ve ertesi günün tamamını kapsıyor.

Cumhuriyet'i izleyen dönüşümler arasında 1924'te halifeliğe son verilmesi, 1926'da Türk Medeni Kanunu'nun kabulü ve 1928'de alfabenin değiştirilmesi yer aldı. Kadınların milletvekilliği için oy kullanma ve aday olma hakları da 1934'te tanındı.

Türkiye, kuruluşun 103. yılını ülke çapındaki tören ve etkinliklerle anıyor. Kutlamalar, 1923'teki anayasal kararın yanı sıra onu önceleyen bağımsızlık mücadelesini ve ardından gelen kurumsal değişimleri de birlikte gündeme taşıyor.