AB yapay zeka yarışında Çin ve ABD baskısı altında kalıyor

Avrupa Birliği, küresel teknoloji yarışında Amerika Birleşik Devletleri ve Çin merkezli ekosistemlere karşı bağımsız bir alternatif geliştirme çabalarını hızlandırıyor. Ancak konuya ilişkin yayımlanan güncel değerlendirmeler, Brüksel'in bu stratejik girişiminin devasa dış ticaret dengesizlikleri ve kritik hammadde eksikliği engeline takıldığını gösteriyor.

Sektörel verilere göre, birlik ülkelerinin Çin ile yürüttüğü ticaretteki açık günlük yaklaşık 1 milyar avro düzeyine ulaşmış durumda. Bu ekonomik tablonun merkezinde ise yüksek teknolojili donanımların üretiminde vazgeçilmez sayılan nadir toprak elementleri yer alıyor. Kıtanın bu kritik madenlerde Pekin yönetimine yüzde 90 oranında bağımlı olması, tedarik güvenliğini doğrudan tehdit ediyor.

İki kutuplu teknoloji rekabeti ve Avrupa'nın konumu

Uluslararası yapay zeka sahası, Washington ve Pekin merkezli iki ana etki alanı üzerinden şekilleniyor. Bir tarafta gelişmiş çipler ve kurumsal modellerle donatılmış Amerikan teknolojisi bulunurken, diğer tarafta daha uygun maliyetli açık kaynaklı çözümler sunan Çin alternatifi öne çıkıyor. Avrupa ise her iki bloğun baskısını dengeleyerek kendi dijital egemenliğini inşa etmeyi amaçlıyor.

Buna karşın Avrupa'da, küresel çaptaki en gelişmiş sistemlerle doğrudan rekabet edebilecek ölçekte öncü bir yapay zeka modelinin bulunmaması temel bir zafiyet olarak görülüyor. Fransa merkezli Mistral gibi kısıtlı sayıdaki girişim hariç tutulduğunda, kıta genelinde genel amaçlı büyük modeller alanında belirgin bir boşluk göze çarpıyor.

Yasal düzenlemeler ve altyapı hamleleri

Brüksel yönetimi bu açığı kapatabilmek adına düzenleyici standartlar ve sanayi destek paketlerini eş zamanlı olarak devreye aldı. Resmi olarak kabul edilen Yapay Zeka Yasası kapsamında uygulamalar taşıdıkları risk düzeyine göre dört aşamalı bir denetim mekanizmasına bağlandı. Düşük riskli sistemler hafif yükümlülüklere tabi tutulurken, yüksek riskli modellere kapsamlı şeffaflık zorunlulukları getirildi.

Donanım tarafında ise yarı iletken üretimini artırmak amacıyla Avrupa Çip Yasası kapsamında milyarlarca avroluk kamu desteği sağlandı. İtalya ve Çekya gibi ülkelerdeki dev yatırımların yanı sıra Avusturyalı üretici Infineon için de yüz milyonlarca avroluk kaynak ayrıldı. Ayrıca ASML ve Soitec gibi pazar lideri Avrupalı firmalar, çip üretim süreçlerindeki kritik güç noktaları olmayı sürdürüyor.

Tedarik kısıtlamaları ve egemenlik riskleri

Uzmanlar, yabancı kaynaklı altyapılara duyulan aşırı güvenin stratejik riskleri beraberinde getirdiğini vurguluyor. Son dönemde yabancı menşeili gelişmiş yapay zeka modellerine ve uydu iletişim ağlarına yönelik harici müdahalelerin yaşanması, kıta başkentlerinde teknolojik özerklik tartışmalarını yeniden alevlendirdi.

Avrupa mevcut ulusal imkanları birbirine bağlayan ortak bir bulut altyapısı kurmaya odaklanırken, Pekin yönetimiyle yapılan ilk temaslarda nadir toprak elementleri için izin süreçlerini hızlandıracak bir hat kurulması kararlaştırıldı. Ancak bu tür geçici tedbirlerin, kıtanın yapısal hammadde kırılganlığını uzun vadede tamamen ortadan kaldırması beklenmiyor.