Trump, Putin ve Şi’den olası zirve: Avrupa masanın dışında mı kalacak?

PEKİN | ABD, Rusya ve Çin arasında olası bir zirve uluslararası gündemin öne çıkan başlıklarından biri haline geldi. Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping’in 18-19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında bir araya gelmesi için görüşmeler yürütülüyor.

Henüz kesinleşmeyen üçlü görüşme, özellikle Ukrayna ve Avrupa'da kaygıyla izleniyor. Çünkü Moskova'nın gündeme getirmek istediği başlıklardan biri Ukrayna savaşı. Ancak önerilen görüşme formatında ne Ukrayna'nın ne de Avrupa Birliği'nin yer alması bekleniyor.

1945'teki Yalta Konferansı yeniden gündemde

Olası zirve, İkinci Dünya Savaşı'nın son döneminde ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin'in katıldığı Yalta Konferansı'yla karşılaştırılıyor.

Şubat 1945'te düzenlenen konferansta savaş sonrası Avrupa'nın siyasi düzeni ve sınırları ele alınmıştı. Bugün de benzer biçimde büyük güçlerin, başka ülkelerin geleceğini kendi aralarında belirleyebileceği endişesi gündeme geliyor.

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Shenzhen'deki olası görüşmenin 21'inci yüzyılda etki alanlarının yeniden paylaşılmasına dönüşebileceği uyarısında bulundu.

Putin Ukrayna'yı, Trump nükleer silahları konuşmak istiyor

Üç ülkenin olası zirveden beklentileri ise farklı. Rusya Devlet Başkanı Putin'in Ukrayna savaşını ve savaşın sona erdirilmesine ilişkin koşulları gündeme taşıması bekleniyor. Moskova, olası bir barış anlaşmasında Ukrayna'nın toprak tavizleri vermesini istiyor.

Trump'ın ise nükleer silahların kontrolü ve silahsızlanma konularına öncelik vermesi bekleniyor. ABD yönetimi, Çin ve Rusya'yla nükleer silahların sınırlandırılması konusunda görüşmek istiyor.

Çin ise bu başlıkta daha temkinli bir tutum sergiliyor. Pekin yönetimi, nükleer silah kapasitesi ABD ve Rusya'nın gerisinde olduğu için önce bu iki ülkenin cephaneliklerini azaltması gerektiğini savunuyor. Ayrıca Ukrayna meselesinin 18-19 Kasım'da gerçekleşecek APEC Zirvesi'nin gündemine alınmasına sıcak bakmıyor.

Avrupa'nın dışarıda kalması ne anlama geliyor?

Olası görüşmenin en tartışmalı yönü, Avrupa'nın kendi güvenliğini ilgilendiren müzakerelerin dışında kalması ihtimali.

Rusya'nın müzakere heyetine başkanlık eden Vladimir Medinskiy'nin Avrupa'nın sonraki görüşmelere katılımını sorgulayan açıklamaları da bu endişeleri artırdı.

Hudson Enstitüsü'nden Tsiporah Fried, böyle bir formatın büyük güçlerin diğer ülkelerin güvenliği ve geleceği hakkında, o ülkelerin katılımı olmadan karar verebileceği mesajını vereceğini belirtti.

Ancak uzmanlar, Avrupa'nın olası bir görüşmeye katılmamasının müzakereler üzerindeki etkisinin tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmediğine de dikkat çekiyor. Avrupa ülkelerinin Ukrayna'ya verdiği destek ve güvenlik garantileri, olası bir anlaşmanın uygulanmasında belirleyici olabilir.

Türkiye açısından neden önemli?

Olası zirvede Ukrayna savaşının geleceğinin ele alınması, Karadeniz'e kıyısı bulunan Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor.

Türkiye, savaş boyunca hem Ukrayna hem Rusya ile ilişkilerini sürdürürken Karadeniz'deki güvenlik ve denge politikası açısından önemli bir konumda bulunuyor. Savaşın sona erdirilmesine yönelik olası bir anlaşma, Karadeniz'deki askeri dengeler, tahıl ve ticaret koridorları ile bölgesel güvenlik üzerinde etkili olabilir.

Avrupa'nın güvenlik mimarisinde yaşanabilecek değişiklikler de Türkiye'nin NATO içindeki konumu ve Avrupa ülkeleriyle ilişkileri bakımından önem taşıyor.

Zirvenin gerçekleşmesi bile henüz kesin değil

Üç liderin bir araya gelmesi konusunda henüz kesinleşmiş bir takvim ve ortak gündem bulunmuyor. Çin, görüşmeye ilişkin temkinli davranırken tarafların öncelikleri arasındaki farklılıklar da kapsamlı bir anlaşma ihtimalini belirsiz kılıyor.

Uzmanlara göre zirve gerçekleşse bile dünya düzenini yeniden şekillendirecek bir anlaşmadan çok, liderlerin uluslararası kamuoyuna vereceği diplomatik mesajlar öne çıkabilir.