İran ekonomisi savaş sonrası gelir kaybıyla zorlanıyor

İran ekonomisi, Pezeşkiyan’a göre petrol satışlarının azalması ve hasarlı fabrikalar nedeniyle savaş sonrası daha ağır baskı altında.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, bir toplantıda yaptığı değerlendirmede fiyat artışlarını yalnızca piyasadaki maliyet baskısına değil, devlet gelirlerindeki daralmaya da bağladı. İran’daki haber kaynaklarına göre Cumhurbaşkanı, ABD-İsrail savaşı sonrasında ekonomik sorunların önceki döneme göre katlandığını söyledi.

Petrol gelirindeki daralma

Pezeşkiyan’ın en doğrudan mesajı petrol satışları üzerinden geldi. Cumhurbaşkanı, kamu gelirindeki azalmayı anlatırken, "Bizim gelirimiz de azaldı. Eskiden petrol satıyorduk, şimdi satamıyoruz" dedi.

Bu ifade, fiyat baskısının bütçe kanalıyla nasıl büyüdüğünü gösteriyor: Petrol satışları zayıfladığında devletin döviz ve mali kaynakları daralıyor, bu da ithalat ve destek harcamaları üzerinde baskı yaratıyor. Pezeşkiyan, geliri düşen devletin aynı anda daha pahalı tedarik zincirleriyle karşı karşıya kaldığını belirtti.

Dolambaçlı ithalat faturası

Cumhurbaşkanı, ithal malların geçmişte İran’a daha kısa ve doğrudan yollarla ulaştığını, bugün ise farklı güzergahlardan geçirilerek ülkeye sokulabildiğini söyledi. Konuşmasında deniz ablukası ifadesini kullanmadı; maliyet artışını ürünlerin ülkeye erişim biçimindeki değişime dayandırdı.

Bu mekanizma, tüketici fiyatlarına taşınan baskının yalnızca kur veya talep kaynaklı olmadığını gösteriyor. Bir ürünün varış yolu uzadığında taşıma, işlem ve tedarik maliyetleri nihai etikete daha fazla yansıyabilir; Pezeşkiyan da yüksek fiyatları bu kanal üzerinden açıkladı.

Fabrikalar ve vergi tabanı

Pezeşkiyan, savaş sırasında sanayi tesislerinin zarar görmesinin ekonomik tabloyu daha ağır hale getirdiğini söyledi. Hasarın kapsamına ilişkin sayı vermedi ancak "Bir sürü fabrikayı vurdular ve tahrip ettiler" sözleriyle üretim tarafındaki kaybı vurguladı.

Sanayi tesislerindeki hasarın kamu maliyesine ikinci bir etkisi var: Vergi tabanı zayıflıyor. Cumhurbaşkanı bunu "Fabrikalardan vergi de toplayamıyoruz, sadece o da değil üstüne onlara para da vermek zorundayız ki ayakta kalabilsinler" sözleriyle anlattı.

Bu tablo, bütçeyi iki yönden sıkıştırıyor. Devlet bir yandan zarar gören işletmelerden eskisi kadar vergi alamadığını söylüyor, diğer yandan aynı işletmelerin faaliyetini sürdürebilmesi için kaynak ayırmak zorunda kaldığını belirtiyor.

Tahran için dar manevra alanı

Konuşmada zarar gören fabrikaların adı, sayısı ve sektörleri açıklanmadı; bu nedenle şirket bazlı etkiyi ölçmek mümkün değil. Ancak Pezeşkiyan’ın çerçevesi, sanayi üretimi, ithalat maliyetleri ve devlet bütçesi arasındaki bağın savaş sonrası dönemde daha kırılgan hale geldiğini ortaya koyuyor.

Petrol satış kanalları yeniden açılırsa, İran’ın kamu gelirleri ve ithalat finansmanı üzerindeki baskı hafifleyebilir; bu durum küresel enerji piyasasında İran kaynaklı arz algısını da değiştirebilir. Satışlardaki daralma sürerse, hükümetin bütçe desteği ihtiyacı artar, zarar gören fabrikaların toparlanması yavaşlar ve sanayi sektöründe maliyet aktarımı tüketici fiyatlarına daha uzun süre taşınabilir.

Belirleyici değişkenler petrol satışlarının seyri, ithalat güzergahlarının maliyeti ve hasarlı tesislerin ne hızla üretime dönebileceği olacak. Pezeşkiyan’ın sözleri, Tahran’ın aynı anda gelir kaybı, yüksek fiyatlar ve üretim kapasitesi sorunuyla uğraştığını gösteriyor.