Yeni dünyaya hazırlık: Değişen güç odakları

Talha Özmen

Bazen tarih gürültüyle değişmez, sessizce yön değiştirir. İnsanlar bunun farkına vardığında ise düzen çoktan başka bir şekle girmiş olur.

Bugün yaşadığımız dönem tam olarak böyle bir döneme benziyor. Gazete manşetleri, krizler, savaşlar ve diplomatik gerilimlerle dolu. Ama asıl büyük değişim bu olayların arkasında, daha derinde yaşanıyor.

Dünya yaklaşık dört yüz yıldır belirli kurallarla işliyordu. 1648’de Avrupa’daki Otuz Yıl Savaşları’nın ardından kurulan Vestfalya düzeni, devletlerin ulusal egemenliğini, uluslararası sistemin temel kuralı haline getirdi. Devlet sınırları kutsal kabul edildi, siyaset bu çerçevede yürüdü.

Yüzyıllar sonra, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından başka bir sistem kuruldu; Doları altına, diğer tüm para birimlerini de dolara bağlayan Bretton Woods anlaşmalarıyla şekillenen ekonomik düzen…  Ve Amerika’nın “komiserliğine” dayanan güvenlik mimarisi, dünyaya yeni bir çerçeve sundu. Bu döneme Pax Americana yani “Amerikan barışı” denildi.

Uzun süre bu düzenin kalıcı olduğu düşünüldü. Ama hiçbir düzen sonsuza kadar sürmez.

Devlerin son dansı

Şu an tanık olduğumuz ABD-İsrail ve İran gerilimi, sadece bir nükleer durdurma operasyonu değil. Bu, çökmekte olan eski dünyanın, rakip "Avrasya bloku" tam birleşmeden önce yaptığı son hamle, bir nevi "önleyici intihar" girişimidir.

Rusya ve ABD, birbirini yok etmek istemeyen ama statülerini korumak için bir "düşmana" muhtaç iki dev gibi...

Ancak onlar Orta Doğu’da birbirini pençelerken, arka kapıdan sızan sessiz bir güç var: Çin.

Pekin, tek kurşun atmadan kazanmanın kitabını yazıyor. Batı, İran bataklığında mühimmat ve itibar tüketirken; Çin dünyanın "fabrikası" olmaktan çıkıp "bankası ve teknoloji üssü" haline geliyor.

Tıpkı Roma’nın sınırlarında birbirini boğazlayan lejyonları izleyen Vizigotlar gibi, Çin de enerjisini tüketen bu devlerin mirasçısı olmayı bekliyor.

Romalı senatör ve tarihçi Tacitus’un bir cümlesi o dönemi çok iyi anlatır:
 “İmparatorluk hâlâ ayakta görünüyordu ama ruhu yorgundu.”

Bugünün dünyası da bazı yönleriyle buna benziyor. Küresel sistem yıkılmış değil, fakat eski kesinliği de yok.

Orta güçlerin yükselişi

Böyle dönemlerde yalnızca büyük güçler değil, orta ölçekli ülkeler de önemli hale gelir.

Çünkü büyük güçler birbirleriyle meşgul olurken bazı ülkeler kendi bölgelerinde daha fazla hareket alanı bulur. Hindistan, Endonezya, Brezilya ve Türkiye gibi ülkeler bu nedenle uluslararası tartışmalarda daha sık anılmaya başladı.

Bu ülkeler dünyanın kaderini tek başına belirlemiyor belki, ama dengeyi etkileyebilecek kadar önemli hale geliyor.

Genetik aktarım

Türkiye bu denklemde artık bir "kanat ülkesi" veya "NATO’nun uç karakolu" değil.

Türkiye, tarihsel kodlarına yani Bizans ve Osmanlı mirasına geri dönüyor.

Bu strateji şudur:
"Herkesle konuş, kimseye tam güvenme, kendi kaleni tahkim et."

Modern Türkiye farklı bir dünyada yaşıyor, ama coğrafya aynı coğrafya.

Bu yüzden Türkiye’nin dış politikasında görülen denge arayışı aslında yeni bir refleks değil; tarihin öğrettiği bir davranış biçimi.

Ordu değil bilgi

Bugünün dünyasında gücün tanımı da değişiyor.

Eskiden güçlü olmak büyük ordulara sahip olmak demekti. Bugün ise teknoloji, enerji, üretim kapasitesi ve bilgi ekonomisi en az askeri güç kadar önemli.

Bir ülkenin savunma sanayii, dijital altyapısı ve bilimsel kapasitesi onun stratejik bağımsızlığını belirleyen unsurlar haline geliyor.

Bu yüzden devletler artık yalnızca tank üretmiyor; çip, yazılım ve uydu sistemleri de geliştiriyor.

İç cephe

Ama tarih bir şeyi defalarca göstermiştir; dış güç dengeleri ne kadar karmaşık olursa olsun, devletlerin kaderini çoğu zaman iç yapıları belirler.

Roma’yı zayıflatan yalnızca dış saldırılar değildi. İç çekişmeler, ekonomik sorunlar ve kurumsal yorgunluk da büyük rol oynadı.

Aynı ders bugün için de geçerli.

Dışarıdaki dev dalgalara karşı gemiyi batırabilecek tek şey, içerideki keskin kutuplaşmadır. Bugün olduğu gibi; eğer milli başarıları sadece bir siyasi partinin hanesine yazar, muhalefeti ise sadece bir "engel" olarak görürsek, bu fırtına bizi savurur.

Çözüm, hamasi nutuklarda değil; sistemsel güvendedir. İnsanlar, "benim fikrim iktidarda olmasa da haklarım devlet güvencesindedir" diyebildiği an, dış müdahalelere karşı bağışıklık kazanırız. Adalet ve liyakat, bugün sadece demokratik birer süs değil, en az hava savunma sistemlerimiz kadar hayati bir milli güvenlik meselesidir.

Toplumun devlete güveni, kurumların sağlamlığı ve ekonomik dayanıklılık bir ülkenin en önemli stratejik varlıklarıdır. Çünkü dış baskılar çoğu zaman içerideki zayıf noktaları hedef alır.

Yeni dünyanın gerçeği

Bugünün dünyası tek bir merkezden yönetilmeyecek kadar karmaşık hale geliyor. Küreselleşme tamamen bitmiş değil ama daha parçalı bir yapıya dönüşüyor.

Ekonomik bloklar oluşuyor, teknoloji alanında rekabet artıyor, enerji hatları yeni siyasi tartışmalar yaratıyor.

Bu tablo kaotik görünebilir.

Ama tarihsel açıdan bakıldığında bu tür geçiş dönemleri yeni dengelerin kurulmasına da zemin hazırlar.

Fırtınada yol bulmak

Dünya büyük bir dönüşümden geçiyor. Eski düzenin kuralları yavaş yavaş değişiyor. Yeni sistem ise henüz tam olarak şekillenmiş değil.

Böyle zamanlarda ülkeler için en değerli özellik soğukkanlılık olur.

Çünkü tarihin öğrettiği en basit gerçek şudur:
Büyük fırtınalarda en güçlü gemiler bile zorlanır. Ama sağlam yapılmış gemiler yönlerini kaybetmez.

Yeni yüzyılın dünyasında ayakta kalacak olanlar yalnızca güçlü olanlar değil; akıllı, sabırlı ve dayanıklı olanlar olacak.