A360
Atlas AI
Yaprak Akkaya (Winsconsin / ABD)
Rusya-Ukrayna savaşı dördüncü yılına yaklaşırken, Ukrayna’nın Avrupa Birliği üyeliği artık yalnızca teknik bir genişleme meselesi olmaktan çıktı. Kiev’in AB’ye katılım süreci, Avrupa’nın savaş sonrası güvenlik mimarisinin nasıl şekilleneceğine dair daha büyük bir tartışmanın parçası haline geldi. Almanya Başbakanı Friedrich Merz’in son açıklamaları da bu tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.
Merz, Ukrayna’nın gelecekteki bir barış düzeninde bazı toprakların Rusya kontrolünde kalmasını kabul etmek zorunda kalabileceğini ima ederken, böyle bir durumda Kiev’e güçlü ve geri döndürülemez bir AB perspektifi sunulması gerektiğini savundu. Ayrıca Merz, Ukrayna’nın AB’ye 2027 ya da 2028 gibi erken tarihlerde katılmasının gerçekçi olmadığını da belirtti.
Bu açıklama, ilk bakışta Almanya’dan gelen diplomatik bir yorum gibi görünebilir. Ancak daha geniş bağlamda bakıldığında, Avrupa’nın önünde duran temel soruyu açığa çıkarıyor: Ukrayna, savaş bitmeden Avrupa güvenlik düzeninin parçası olabilir mi?
Ukrayna’nın AB yolu
Ukrayna’nın Avrupa Birliği ile ilişkileri 1994’te AB ile imzaladığı ortaklık ve iş birliği anlaşması ile başladı. 2014’te Kırım’ın Rusya tarafından ilhak edilmesi ve Donbas’ta çatışmaların başlamasına kadar Kiev AB ile yakınlaşma politikası izliyordu. Kırım’ın ilhakı Ukrayna’nın Batı ile bütünleşme isteğini daha güvenlik merkezli bir meseleye dönüştürdü. 24 Şubat 2022’de Rusya’nın işgali ise bu süreci hızlandırdı.
Ukrayna, savaşın başlamasından kısa süre sonra AB üyeliği için başvurdu. Avrupa Konseyi, Haziran 2022’de Ukrayna’ya resmen aday ülke statüsü verdi. Aralık 2023’te AB liderleri Ukrayna ile üyelik müzakerelerini başlatma kararı aldı ve 25 Haziran 2024’te ilk hükümetler arası konferans yapılarak müzakereler resmen açıldı.
Bu gelişmeler, Avrupa Birliği açısından olağan bir genişleme sürecinden oldukça farklı. Normalde AB üyeliği uzun teknik aşamalar, hukuk reformları, ekonomik uyum, yargı bağımsızlığı ve kamu yönetimi standartları gerektirir. Ukrayna örneğinde ise bu süreç, devam eden bir savaşın ortasında yürütülüyor.
Buradaki temel çelişki Ukrayna’nın savaş nedeniyle AB desteğine her zamankinden fazla ihtiyaç duyması fakat yine savaş nedeniyle reformları uygulamakta ve üyelik kriterlerini tamamlamakta zorlanması. Bu yüzden AB içinde “hızlı üyelik” ile “kriterlere dayalı üyelik” arasında bir denge arayışı var. ” sorusuyla sınırlı değil; asıl mesele, AB’nin savaş halindeki bir ülkeyi kendi siyasi ve güvenlik alanına nasıl dahil edeceğidir.
Merz’in açıklamasının en önemli noktası, olası bir ateşkes ve barış anlaşması sonrasında “Ukrayna topraklarının bir kısmının artık Ukrayna’ya ait olmayabileceğini” söylemesi ve böyle bir durumun Ukrayna kamuoyuna ancak Avrupa’ya açılan somut bir yol ile anlatılabileceğini savunmasıydı. Ukrayna açısından toprak bütünlüğü yalnızca diplomatik bir mesele değil, devlet egemenliğinin temelidir. Rusya’nın Kırım’ı ilhakı ve doğu Ukrayna’daki işgali uluslararası hukuka aykırı kabul ediliyor.
Bu nedenle herhangi bir barış anlaşmasında toprak tavizi ihtimali hem Ukrayna içinde hem de Avrupa’da ciddi bir siyasi tartışma yaratır.
Özellikle olası bir barış anlaşmasında Ukrayna’nın “bazı toprak kayıplarının” karşılığında ülkenin geri kalanının Avrupa kurumlarına bağlanması stratejik kazanım olarak sunulmaya çalışılması gelecekte başka saldırgan devletler için emsal oluşturabilir.
Avrupa’nın kendi güvenlik sorunu
Ukrayna meselesi aynı zamanda Avrupa’nın kendi güvenlik kapasitesini de test ediyor. Soğuk Savaş sonrasında Avrupa güvenliği büyük ölçüde ABD’nin askeri varlığına ve NATO’ya dayanıyordu. Fakat son yıllarda Washington’un dış politika önceliklerinin değişmesi, Avrupa’da “stratejik özerklik” tartışmasını güçlendirdi. Almanya’nın savunma harcamalarını artırması ve 2030’a kadar savunma harcamalarını GSYH’ye oranla daha da artırmayı planlaması bu dönüşümün işaretlerinden biri.
Bu tablo, Ukrayna’nın AB üyeliği tartışmasının yalnızca Kiev’in geleceğiyle ilgili olmadığını gösteriyor. AB açısından asıl soru Avrupa’nın kendi güvenlik düzenini ABD’ye ne kadar bağımlı olmadan kurabileceğidir. Eğer Avrupa Ukrayna’yı uzun vadeli güvenlik alanına dahil etmek istiyorsa, bunun askeri, ekonomik ve siyasi maliyetini de üstlenmek zorunda kalacaktır.
Sonuç olarak Ukrayna’nın AB üyeliği, teknik bir genişleme dosyasından çok daha fazlasıdır. Ukrayna açısından AB üyeliği, Batı’ya yönelişin kurumsal karşılığıdır. Avrupa açısından ise mesele daha derindir: Ukrayna’yı içine alan bir Avrupa, daha geniş, daha riskli ama aynı zamanda daha stratejik bir Avrupa olacaktır.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde Ukrayna’nın AB üyeliği yalnızca Brüksel’deki müzakere başlıklarıyla değil, cephe hattındaki gelişmelerle, ABD’nin Avrupa politikasındaki değişimlerle, Rusya’nın savaş stratejisiyle ve Avrupa toplumlarının savaş yorgunluğuyla birlikte şekillenecek.
