Pezeşkiyan: ABD taahhütlerini yerine getirirse Hürmüz Boğazı açılacak

Hürmüz Boğazı, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın Umman’la uzlaşılan yeni yol haritasını açıklamasıyla yeniden açılma ihtimali kazandı.

Pezeşkiyan, devlet televizyonundaki değerlendirmesinde geçiş güzergahına ilişkin planın Tahran, Umman ve İran içindeki güvenlik kurumları tarafından kabul edildiğini söyledi. Cumhurbaşkanı, uygulamanın ABD’nin 17 Haziran’da Pakistan aracılığıyla imzalanan İslamabad Mutabakat Zaptı’ndaki yükümlülüklerini yerine getirmesine bağlı olduğunu belirtti.

Umman hattında geçiş planı

Tahran’ın anlattığı çerçeveye göre Umman ile yapılan görüşmeler, boğazın belirlenen harita temelinde yeniden açılmasına dönük bir formül üretti. Pezeşkiyan, bu formülün İran yönetimi içinde askeri ve diplomatik aktörlerce değerlendirildiğini ifade etti.

İran Cumhurbaşkanı’na göre hazırlanan yol haritası Devrim Rehberi Ayetullah Mücteba Hamaney’e sunuldu. Pezeşkiyan, Devrim Muhafızları, askeri güçler ve müzakere heyetindeki isimlerin de çerçeveyi kabul ettiğini söyledi.

İslamabad metnindeki şartlar

Pezeşkiyan’ın açıklamasında kilit tarih 17 Haziran olarak öne çıktı; İran, Pakistan’ın aracılığıyla imzalandığını belirttiği mutabakat zaptını boğazın açılması için temel belge olarak gösteriyor. Tahran, bu metnin karşı taraflarca kabul edilmiş bir çerçeve sunduğunu savunuyor.

İran Cumhurbaşkanı, ABD’den deniz ablukasını ve yaptırımları kaldırmasını, İran’a ait dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını ve İsrail’in Lübnan’daki eylemlerini durdurması için baskı kurmasını istedi. Bu talepler, boğazdaki geçiş dosyasını yalnızca deniz taşımacılığı meselesi olmaktan çıkarıp yaptırımlar, bölgesel güvenlik ve varlıkların serbest bırakılması başlıklarına bağlıyor.

Komşu diplomasisi öne çıkıyor

Pezeşkiyan konuşmasının ayrı bir bölümünde İran’ın komşularıyla ilişki kurma hızını yetersiz bulduğunu söyledi. Cumhurbaşkanı, diplomasinin güçlendirilmesi ve bölgesel güvenliğin komşu ülkelerle birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.

İran’ın ortak anlayış geliştirmek istediği ülkeler arasında Pakistan, Afganistan, Suudi Arabistan, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Umman, Mısır, Azerbaycan ve Türkmenistan yer aldı. Pezeşkiyan, bu ülkelerin çoğunun İslam ülkesi olduğunu söyleyerek diyalog ve etkileşimi güvenlik hedefinin aracı olarak tanımladı.

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi ile Umman Körfezi arasındaki geçiş noktası olduğu için enerji ticareti ve deniz taşımacılığı açısından bölgesel gerilimin en hızlı fiyatlandığı hatlardan biri olarak görülüyor. Bu nedenle Tahran’ın yeni çerçeveyi Umman üzerinden anlatması, arabuluculuk kanallarının açık tutulduğunu gösteren diplomatik bir işaret niteliği taşıyor.

Enerji hattında koşullu senaryolar

Eğer ABD, Pezeşkiyan’ın saydığı başlıklarda adım atar ve güzergah açılırsa, küresel makro etki enerji ve taşımacılık maliyetlerindeki risk priminin azalması üzerinden görülebilir. İran açısından bu senaryo, yaptırımlar ve varlıklar dosyasında diplomatik kaldıraç yaratır; sektör düzeyinde ise tanker işletmeleri, rafineriler ve enerji alıcıları daha öngörülebilir sevkiyat programları yapabilir.

Eğer Washington ile Tahran arasında mutabakatın yorumu üzerinde anlaşma sağlanamazsa, boğazın açılışı yine siyasi pazarlığın parçası olarak kalır. Bu durumda küresel ölçekte enerji fiyatlarında oynaklık kanalı açık kalır; İran için ekonomik baskı sürer, denizcilik ve sigorta sektörleri ise güzergah riskini sözleşme maliyetlerine yansıtmaya devam eder.

Üçüncü olasılık, boğaz dosyasında sınırlı bir teknik açılım sağlanırken yaptırım ve Lübnan başlıklarının ayrı müzakere edilmesidir. Bu ara formül gerçekleşirse makro etkisi daha dar olur; İran içeride güvenlik kurumlarıyla uyumlu bir çerçeve sunmuş olur, bölgesel enerji sektörü ise tam normalleşme yerine kademeli ve koşullu geçiş düzenine hazırlanır.