İstanbul Altın Rafinerisi de radara takıldı: Trilyon dolarlık sektör yasa dışı altını nasıl aklıyor?

İstanbul Altın Rafinerisi'nin Madagaskar altınını işleme süreci, denetim belgelerinin sonradan değiştirildiği iddiasıyla gündemde.

Gazeteci Justin Scheck'in araştırması, Londra Külçe Piyasası Birliği (LBMA) yetkililerinin rafineriye ait denetim raporunun değiştirilmesine ve geriye dönük tarihlendirilmesine katkıda bulunduğunu ileri sürüyor. Rafinerinin uyum yetkilisi Mustafa Salali ise merkez bankasının verdiği bilgilere dayandıklarını, LBMA onayının da işlemlerin kurallara uygunluğunu gösterdiğini savunuyor.

Dosyanın merkezinde, Madagaskar Merkez Bankası'nın rezerv oluşturmak amacıyla topladığı altının uluslararası ticarete kabul edilmesi bulunuyor. Araştırma, kaynağı konusunda soru işaretleri bulunan altının sertifikalandırılmasında, saha incelemesi yerine satıcı kurumun beyanının esas alındığını öne sürüyor.

Madagaskar rezervi için İstanbul anlaşması

Merkez bankası başkanı Aivo Andrianarivelo'nun anlatımına göre, İsviçre'de ilk görüşülen rafineriler altının nereden geldiğine ve yasal durumuna ilişkin açıklamaları yeterli bulmadı. Banka bunun ardından 2023'te İstanbul Altın Rafinerisi ile çalışmaya başladı.

Scheck'in incelediğini belirttiği hükümet kayıtları, bankanın satın aldığı altının bir kısmını Madagold madenine bağlıyor. Gazeteci, bu madende çocukların taş kırdığını ve cevher taşıdığını gözlemlediğini bildiriyor; başka alımların ise kayıt dışı işletmelerle çalışan aracılar üzerinden yapıldığını aktarıyor.

Andrianarivelo, madenlerde çocukların çalıştığını ve güvenlik mevzuatına uyulmadığını kabul ediyor. Ancak çocukların taş kırmadığını, yardımcı görevler üstlendiğini söylüyor; bu anlatım, Scheck'in sahada bildirdiği gözlemlerle örtüşmüyor.

Diana bölgesinde görev yapan madencilik denetçisi Firmin Razafindratondra da bölgedeki altın üretiminin yasal koşulları karşılamadığını ifade ediyor. Bu açıklama, bütün Madagaskar madenleri için verilmiş bir mahkeme kararı değil, yetkilinin kendi görev alanına ilişkin değerlendirmesi niteliğinde.

Denetim raporunda değişen risk beyanı

Araştırmada aktarılan LBMA kurallarına göre, riskli küçük ölçekli işletmelerden altın alan rafinerilerin sahada inceleme yapması veya bağımsız bir kuruluşa inceleme yaptırması gerekiyor. Scheck, ilk denetim belgesinde rafinerinin böyle kaynaklarla çalışmadığının bildirildiğini, dolayısıyla yerinde inceleme yükümlülüğünün devreye girmediğini yazıyor.

Dosyanın yeniden incelenmesi, Avrupa Birliği'nin LBMA'ya yeni bir denetim görevi verilmesini değerlendirdiği süreçte gerçekleşti. Araştırmaya göre bir AB denetçisi, Madagaskar bağlantısına rağmen belgelerde risk bildirilmemesini sorguladı; konu daha sonra LBMA'nın uyum komitesine taşındı.

Scheck'in belgelere ve rafinerinin açıklamalarına dayandırdığı iddiaya göre, sonraki rapor küçük ölçekli kaynaklardan alım yapıldığını kabul etti, fakat çocuk işçiliği tespit edilmediğini bildirdi. Gazeteci, belgenin önceki dönemde hazırlanmış izlenimi verecek biçimde tarihlendirildiğini ve değişiklik açıklanmadan yayımlandığını ileri sürüyor.

Salali, satıcı olan merkez bankasının kamu kurumu niteliğine güvenildiğini belirtiyor. Araştırmanın temel itirazı ise satıcının kendi açıklamasının, yazılı kurallarda öngörülen bağımsız incelemenin yerine geçemeyeceği yönünde; bu iddia burada bağımsız olarak doğrulanmış bir mevzuat ihlali sonucu olarak sunulmuyor.

LBMA ile rafinerinin açıklamaları ayrışıyor

LBMA CEO'su Ruth Crowell, sürecin uygunsuzluklar içerdiğini kabul ederken belgelerin zaman sıralamasının daha anlaşılır aktarılabileceğini söylüyor. Crowell ayrıca düzeltici adımlar istendiğini belirtiyor; rafineri ise kendisinden istenen işlemin raporu yenilemekle sınırlı kaldığını ifade ediyor.

Araştırmada aktarılan açıklamalara göre Crowell, başlangıçta kamuoyuna açıklanmış bir uyum soruşturmasından söz etti, ardından böyle bir duyuru yapılmadığını belirtti. Bu farklı anlatımlar, uygulanan denetimin kapsamı ile rafineriden talep edilen düzeltmelerin tam olarak ne olduğu konusunu açık bırakıyor.

Dosyanın sektör açısından önemi, LBMA onayının altının büyük piyasalarda kabulünde oynadığı rolden kaynaklanıyor. Araştırmanın tarif ettiği sistemde birlik, kaynak takibi için rafinerilerin bildirimlerine dayanıyor; bu nedenle belgenin doğruluğu ile madendeki çalışma koşullarının doğrulanması aynı işlem değil.

Andrianarivelo, daha önce kendisini geri çeviren İsviçreli rafinerilerin sertifikalandırmanın ardından alım için iletişime geçtiğini söylüyor. Dosyada açıklığa kavuşması gereken başlıca noktalar, saha incelemesinin kim tarafından yapıldığı, rapor değişikliklerinin hangi tarihlerde gerçekleştiği ve düzeltici işlemlerin belge yenilemenin ötesine geçip geçmediği.