ABD'den İran'a açık şart: Savaşın bitmesini istiyorsanız uranyumu azaltın

ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, İran ile uzlaşmanın nükleer zenginleştirme kapasitesinde somut azaltım gerektirdiğini söyledi.

Vance’in açıklamasına göre Washington, geleceğe dönük güvencelerden ziyade mevcut kapasiteyi azaltacak adımlar bekliyor. Bu tutum, çatışmayı bitirmeye yönelik diplomatik temaslarda ABD’nin talebini ortaya koyarken, Tahran’daki yetki dağılımına ilişkin anlaşmazlık da müzakerelerin ayrı bir başlığını oluşturuyor.

Alaska’daki kampanya programı sonrasında pazartesi günü verdiği söyleşide Vance, anlaşma seçeneğinin açık olduğunu belirtti. Ancak nükleer programda fiili değişiklik olmadan yalnızca taahhüt kabul etmeyeceklerini, “Sözleri eylemlerle takas etmeyeceğiz” ifadesiyle dile getirdi.

Vance mevcut nükleer kapasiteyi hedefliyor

Vance’in çizdiği çerçevede, İran’ın ileride faaliyetlerini sınırlayacağını bildirmesi ile bugün sahip olduğu zenginleştirme imkanlarını daraltması farklı koşullar. Başkan yardımcısı, nükleer silah geliştirmeme iradesinin yüksek düzeyde zenginleştirilmiş yakıt üretiminden vazgeçilerek gösterilmesi gerektiğini savundu.

Haziranda geçici uzlaşmaya aracılık eden Vance, bu düzenlemenin kısa süre içinde dağılmasının ardından yürütülen diplomatik çabalarda da yer alıyor. ABD’nin yurt dışındaki savaşlara katılımına uzun zamandır mesafeli yaklaşan başkan yardımcısı, şimdi yönetimin İran’dan beklediği tavizleri kamuoyuna anlatan isimler arasında bulunuyor.

Washington ile Tahran, son haftalarda çatışmanın bitirilmesi ve Hürmüz Boğazı üzerinden geçişlerin yeniden sağlanması amacıyla teklif alışverişinde bulundu. ABD Başkanı Donald Trump ise İran’ın sunduğu son öneriyi kabul etmedi; kasımdaki ara seçimler sonrasında askeri harekatın artırılabileceğini söyledi.

Vance, görüşmelerin başında kendisinin bulunup bulunmadığı sorusunu doğrudan yanıtlamadı. Müzakerelere katıldığını belirtmekle birlikte, nihai yönlendirmeyi başkanın yaptığını vurguladı; böylece kişisel rolünden çok Trump’ın karar yetkisini öne çıkardı.

Tahran muhatap belirsizliği iddiasını reddediyor

ABD’nin İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile temas kurduğunu söyleyen Vance, bu isimlerin karar yetkilerinin kapsamından emin olmadıklarını belirtti. Washington’ın ülke içindeki karar süreçlerini yeterince açık bulmadığını ifade etti.

Trump da salı günkü açıklamasında İran yönetiminde yetkinin kimde bulunduğuna ilişkin benzer bir itiraz dile getirdi. Bu değerlendirmeler ABD yönetiminin tutumunu yansıtıyor; İranlı yetkililer ise muhataplarının belirsiz olduğu savını kabul etmiyor.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, pazar günkü açıklamasında Washington’ın hem görüştüğü kişileri hem de karar mekanizmasını bildiğini söyledi. Bekayi, güçlüğün İran’daki yapıdan değil, ABD tarafından gelen birbiriyle uyumsuz açıklamalardan kaynaklandığını savundu.

Tarafların açıklamaları, nükleer tavizlerin kapsamının yanında müzakere sürecinin işleyişi konusunda da görüş ayrılığı bulunduğunu gösteriyor. Vance’in açıklamasında azaltımın miktarı, uygulanacağı takvim veya nasıl denetleneceği belirtilmediği için Washington’ın kabul edeceği teknik eşik henüz somutlaşmış değil.

Hürmüz ve Alaska seçim hesabı

Vance, askeri durum hakkında birlik komutanlarından doğrudan bilgi aldığını söyledi ve kritik mühimmat yetersizliği iddialarını reddetti. İran kuvvetlerinin Hürmüz çevresinde zaman zaman ticaret gemilerini vurabildiğini, ancak enerji sevkiyatının büyük bölümünü engelleyemediğini öne sürdü.

Diplomatik temasların hedefleri arasında boğazın yeniden açılması bulunurken, Vance’in açıklaması ihracatın sürdüğü yönünde. Bu iki ifadenin hangi güzergahları veya sevkiyat hacimlerini kapsadığı açıklığa kavuşmadığından, deniz taşımacılığındaki fiili durumu bu açıklamalar üzerinden ölçmek mümkün değil.

Vance’in Alaska ziyaretinde destek verdiği Cumhuriyetçi Senatör Dan Sullivan, Demokrat Mary Peltola ile yarışıyor. Başkan yardımcısı burada yaptığı konuşmada yaşam giderlerini ve enerji faturalarını öne çıkarırken, seçmenlerden İran’daki çatışmanın Cumhuriyetçilere desteklerini değiştirmemesini istedi.

Enerji üretiminin yerel ekonomide ağırlık taşıdığı Alaska’da, uzak konumun tüketim mallarına getirdiği maliyet de seçim gündeminin parçası. Vance’in ziyareti, dış politikadaki müzakerelerle iç siyasette seçmene verilen ekonomik mesajları aynı kampanya programında buluşturdu.

Bir uzlaşma Hürmüz’de geçiş koşullarını iyileştirirse, enerji taşımacıları için kesinti riski ve küresel tedarik üzerindeki baskı azalabilir. Görüşmeler sonuçsuz kalır ve Trump’ın dile getirdiği askeri yoğunlaşma gerçekleşirse, taşımacılıktaki belirsizliğin sürmesi olası; belirleyici başlıklar nükleer azaltımın kapsamı ve deniz geçişlerine ilişkin somut düzenlemeler olacak.