Anadolu tarihini yeniden yazdıran keşif: Malazgirt’ten önce ‘Türkoğlu’ taşı

Konya'daki Türkopol yazıtı yeniden gündemde; kazı başkanının 2022'deki yorumu, Anadolu'da 1071 öncesindeki Türk varlığına işaret ediyor.

Savatra Antik Kenti kazılarının başkanı Doç. Dr. İlker Işık, taş üzerindeki ifadeyi Hristiyan Türk topluluklarıyla ilişkilendirmişti. Yeniden ilgi gören buluntuya ilişkin temel değerlendirme, yeni bir keşif açıklamasına değil, Işık'ın 3 Eylül 2022 tarihinde yayımlanan röportajındaki sözlerine dayanıyor.

Işık'ın yorumunda yazıt, yalnızca bir adlandırma açısından değil, Bizans askeri yapısında Türklerin üstlendiği görevler bakımından da önem taşıyor. Ancak taşta okunan ifade, bu ifadeye verilen anlam ve buradan çıkarılan tarihsel sonuçlar, birbirinden ayrılması gereken değerlendirme düzeyleri oluşturuyor.

Türkopol ifadesinin tarihsel yorumu

Buluntunun adresi, Konya'nın Karatay ilçesindeki Yağlıbayat Mahallesi sınırlarında yer alan Savatra. Kazılarda ortaya çıkarılan taş üzerindeki Türkopol sözcüğünün Türkçede Türkoğlu anlamına geldiği belirtilmişti; yazıta yönelik ilginin merkezinde de bu kelime ve onun tarihsel bağlamı bulunuyor.

Işık, 2022'deki açıklamasında Anadolu'da bu ifadeyi taşıyan, bu nitelikte başka bir yazıtla daha önce karşılaşılmadığını söylemişti. İlk örnek olduğu yönündeki değerlendirme kazı başkanına ait; bu nedenle buluntunun özgünlüğüne ilişkin iddia da onun açıklaması çerçevesinde ele alınmalı.

Kazı başkanı, eseri Malazgirt Zaferi'nin gerçekleştiği 1071'den önce Anadolu'da bulunan Hristiyan Türklerle ilişkilendirmişti. Bu tarih, açıklamada Türk varlığına ilişkin tartışmanın karşılaştırma noktası olarak kullanılıyor; taşın kesin tarihlendirmesiyle aynı bilgiyi ifade etmiyor ve eserin yaşı hakkında tek başına sonuç vermiyor.

Işık'ın bir diğer değerlendirmesi, Bizans saflarında görev üstlenen Türk askerlerinin yöredeki mevcudiyetine ilişkindi. Savatra'yı kültürel karşılaşmaların yaşandığı stratejik bir yerleşim olarak tanımlayan kazı başkanı, yazıtı bu askeri ve toplumsal çerçeve içinde yorumlamıştı; dolayısıyla açıklaması yalnızca kelimenin çevirisiyle sınırlı değildi.

Savatra'da araştırma tek taşla sınırlanmadı

Türkopol ifadesinin tespit edilmesinin ardından ekip, çevrede Türk geçmişiyle bağlantı kurulabilecek başka bulgular aradı. Araştırmalar sırasında iki ek yazıtla karşılaşıldığı açıklandı; bunların dua veya şifa amacı taşıyan metinler olabileceği değerlendirmesi yapıldı, ancak içerikleri kesinleşmiş bir okuma olarak sunulmadı.

Bu ayrım, Savatra'daki buluntuların nasıl ele alındığını anlamak açısından önemli. Dua ve şifa metni olasılığı, söz konusu iki yazıtın işlevine ilişkin bir yorum; bunların Türkopol taşıyla aynı tarihsel sonuca işaret ettiğini söylemek ise ayrı kanıt gerektiren bir çıkarım olur.

Alandaki çalışmalar, yazılı taşların yanında yapı kalıntıları ve değişik dönemlerle ilişkilendirilen arkeolojik malzemeler de ortaya çıkardı. Bu çeşitlilik, araştırmanın kapsamının tek bir sözcüğün okunmasından daha geniş olduğunu gösteriyor; farklı buluntu gruplarını tek bir tarihsel açıklamayla eşitlememek gerekiyor.

2024 buluntuları ayrı değerlendirme gerektiriyor

2022'deki röportajdan iki yıl sonra, 2024'te Savatra'da Bizans kiliselerine ait kalıntıların bulunduğu kamuoyuna bildirildi. Aynı dönemde başka keşifler de duyuruldu; böylece yerleşimin dini yapıları, Türkopol yazıtının gündeme getirdiği askeri ve toplumsal tarih yorumlarının yanında ayrı bir araştırma alanı oluşturdu.

Işık, başka yazıt parçalarını, tamgaları ve kurgan türündeki mezarları da Türklerin Anadolu geçmişi bakımından değerlendirilebilecek bulgular arasında saymıştı. Kazı başkanının bu bağlantılar için kullandığı olasılık çerçevesi önemli: Buluntuların potansiyel önemi, her birinin tarihsel aidiyetinin kesinleştiği anlamına gelmiyor.

Savatra için açık kalan temel mesele, Türkopol taşının tarihlendirmesiyle diğer arkeolojik bulgular arasında nasıl bir bağ kurulabileceği. Bu bağlantı ayrıntılı incelemelerle desteklenirse Işık'ın tarihsel yorumu daha güçlü bir dayanak kazanabilir; desteklenmezse farklı buluntuların ayrı bağlamlarda değerlendirilmesi gerekir.