Rusya'da nakit talebi savaş bütçesine yeniden baskı kuruyor

Nakit talebi Rusya'da mobil internet kesintileri ve vergi artışlarıyla yükseliyor; eğilim bankaları, esnafı ve bütçeyi zorluyor.

Ukrayna savaşının dördüncü yılını geride bırakan Rusya’da nakit, yalnızca ödeme tercihi olmaktan çıkıp ekonomik savunma aracına dönüşüyor. Vatandaşlar kart sistemlerinin çalışmadığı anlara hazırlanırken, küçük işletmeler artan vergi yükü karşısında kayıt dışı kanallara daha fazla yaklaşıyor.

1,56 trilyon ruble sinyali

Rusya Merkez Bankası verileri üzerinde yapılan analize göre, yıl başından bu yana dolaşımdaki nakit miktarı 1,56 trilyon ruble arttı. Salgın dönemi dışarıda bırakıldığında bu büyüme, yılın ilk ayları için kaydedilen en sert nakit genişlemelerinden biri olarak öne çıkıyor.

Bu hareket, savaş dönemlerinde görülen önceki güvenlik refleksleriyle aynı çizgide duruyor. Eylül 2022’de Vladimir Putin’in kısmi seferberlik kararı ve Haziran 2023’te Wagner grubunun kısa süreli isyan girişimi sırasında da hane halkı bankalardan yoğun para çekmişti.

Kesinti kart terminaline vurdu

Nakit talebini hızlandıran ilk mekanizma, mobil internetin geniş bölgelerde zaman zaman kapatılması. Kremlin bu uygulamayı İHA saldırılarını engellemeye dönük güvenlik önlemi olarak savunuyor; fakat kesintiler kartlı ödeme, mobil bankacılık ve dijital tahsilat zincirinde doğrudan aksama yaratıyor.

Moskova’da yaşayan ve adının açıklanmasını istemeyen bir kadın, “Yanınızda nakit bulundurmak size kontrol ve güven hissi veriyor. Şehirde bir acil durum yaşanırsa mobil ağ çalışmasa bile temel ihtiyaçlarımı karşılayabileceğimi biliyorum” dedi. Bu algı, nakdi yüksek enflasyondan korunma aracı değil, ödeme altyapısı arızasına karşı sigorta haline getiriyor.

Mayıs ayında Zafer Günü kutlamaları sırasında güvenlik gerekçeli kesintiler yoğunlaşırken, Moskova’daki bir çiçek pazarında çalışan ATM bulmak için makineden makineye koşan insanlar görüldü. Anton adlı bir metin yazarı, plak satan bir dükkânda nakit ödeme yaparsa indirim alabileceğini, satıcının bunu artan vergilerle açıkladığını söyledi.

KDV küçük esnafı sıkıştırdı

İkinci baskı noktası vergi tarafında oluşuyor. Hükümet ocak ayında KDV oranını yüzde yirmi’den yüzde 22’ye çıkardı ve KDV ödeme zorunluluğunun başladığı ciro eşiğini aşağı çekti; bu değişiklik özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin maliyet hesabını bozdu.

Eczaneler, restoranlar, kuaförler ve mahalle esnafı bu yüzden müşterilere nakit ödemeyi daha sık öneriyor. Pskov kentinde pazar esnafı olan bir kadın, “Pazardaki tezgâhlar artık kârlı olmadığı için peş peşe kapanıyor. Faaliyetine devam edenlerin çoğu müşterilerinden mümkün olduğunca nakit ödeme yapmalarını istiyor. Böylece kasadan geçen gelir daha düşük görünüyor” dedi.

Opora Russia’nın mayıs ayında yaptığı ankete göre girişimcilerin yaklaşık yüzde 6’sı vergi yükünü aşmak için fiş kesmemek veya kayıt dışı ödeme almak gibi “gri yöntemlere” başvurduğunu bildirdi. Oran küçük görünse de, nakit kullanımındaki hızlı artışla birleştiğinde vergi tabanının izlenmesini güçleştiren daha geniş bir davranış değişimine işaret ediyor.

Sberbank dışarıda kalan parayı izliyor

Rusya’nın en büyük bankası Sberbank’ın Mali İşler Direktörü Taras Skvortsov, işletmelerin kayıt dışı maaş ödemelerine yeniden yöneldiğini söyledi. Skvortsov, “Çok ciddi işaretler görüyoruz. Nakit para bankalara, ATM'lere ya da para toplama sistemlerine geri dönmüyor. İnsanların elinde kalıyor” ifadelerini kullandı.

Merkez Bankası verilerine göre Ruslar yalnızca mayıs ayında banka hesaplarından 550 milyar ruble çekti. Bunun yaklaşık 200 milyar rublesi vadeli mevduatlardan geldi; bu da yalnızca günlük ödeme ihtiyacının değil, tasarruf davranışının da değiştiğini gösteriyor.

Kremlin açısından sorun çift yönlü. Savaş harcamaları ve bütçe açığı gelir ihtiyacını artırırken, nakdin sistem dışına kayması vergi tahsilatını, ücret denetimini ve bankaların mevduat tabanını zayıflatıyor.

Ekonomi Bakanlığı’nın mayıs ayında 2026 büyüme tahminini %0,4’e indirmesi, bu baskının yavaşlayan ekonomiyle aynı döneme denk geldiğini gösteriyor. Tahmin gerçekleşirse Rusya, 2022’den bu yana en düşük büyüme hızını kaydedecek.

Senaryo basit fakat sonuçları farklı. Mobil kesintiler sürer ve KDV baskısı korunursa, küresel ölçekte savaş ekonomisinin iç finansman maliyeti artabilir; Sberbank için mevduat ve işlem görünürlüğü zayıflar; perakende ve hizmet sektöründe kayıt dışı ödeme norm haline gelebilir.

Kesintiler azalır ve vergi uygulaması küçük işletmeler için daha öngörülebilir hale gelirse, elektronik ödemeler yeniden pay kazanabilir. Bu durumda bütçe gelirlerinin izlenmesi kolaylaşır, Sberbank nakdin sisteme dönüşünden fayda görür ve sektör gri maaş ile fişsiz satış riskini daha sınırlı tutabilir.