NATO zirvesinin ilk gününde öne çıkanlar

NATO zirvesi Ankara’da F-35 pazarlığı, CAATSA mesajı ve yeni savunma anlaşmalarıyla başladı. Türkiye, 22 yıl sonra ev sahipliği yaptığı 36. liderler toplantısının ilk gününde hem ikili diplomasiye hem savunma sanayii gündemine sahne oldu.

ABD Başkanı Donald Trump, Ankara’ya Katar tarafından hediye edilen yaklaşık 400 milyon dolarlık yeni başkanlık uçağıyla geldi. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan tarafından Etimesgut’taki yenilenen Ankara Havalimanı’nda karşılanan Trump, Beştepe’deki görüşme öncesi Türkiye’ye uygulanan yaptırımlar konusunda yumuşama sinyali verdi.

F-35 dosyası yeniden açıldı

Erdoğan, Trump’tan 5 F-35 savaş uçağı için söz aldığını söyledi. Trump ise olası satışa destek veren bir ton kullanarak, “Herkes bunu (F-35 satışını) neden yapmayalım diyor. Türkiye çoğu ülkeden sadık” ifadelerini kullandı.

F-35 dosyasının kilit başlığı CAATSA yaptırımları olmaya devam ediyor. ABD, Ankara’nın Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi almasının ardından Türkiye’ye yaptırım uygulamış ve Türkiye’yi F-35 ortak üretim programının dışında bırakmıştı.

Trump, yaptırımlarla ilgili “Yaptırımları kaldıracağız. Zamanı geldi. Dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz. Ben dostumu yaptırımlarla boğmak istemiyorum” dedi. Bu açıklama siyasi niyeti gösterse de satışın önünde Kongre ve mevcut yasal kısıtlar bulunuyor.

ABD Senatosu’nda Trump’a yakın isimlerden Lindsey Graham, zirve sırasında yaptığı değerlendirmede “Kongre’de bazı sorunlar yaşanacak ve direnç olacaktır” dedi. Graham, İsrail ve Yunanistan’dan gelebilecek itirazların Kongre tutumunu etkileyebileceğine de işaret etti.

Kongre engeli masada kaldı

ABD Kongresi, 2020’de kabul edilen düzenlemeyle Türkiye S-400’leri elinde tuttuğu sürece F-35 satışını yasaklamıştı. Bu nedenle Trump’ın açıklaması, tek başına teslimat takvimi ya da satış onayı anlamına gelmiyor.

Ankara ve Washington daha önce S-400’lerin operasyonel kullanılmaması ve ABD yasasındaki ifadenin değiştirilmesi gibi formülleri tartışmıştı. Zirvenin ilk gününde Trump’ın Kongre direncini nasıl aşacağına dair resmi bir mekanizma açıklanmadı.

Trump’ın Ankara ziyareti, sembolik jestlerle de öne çıktı. ABD Başkanı, yenilenen havalimanında bir binaya adının verildiğini söyledi; Etimesgut’taki askeri tesis NATO zirvesi için modernize edilmiş, pist büyük uçakların inişine uygun hale getirilmişti.

Avrupa savunma harcamasını artırıyor

Zirvenin savunma sanayii ayağında NATO Genel Sekreteri Mark Rutte yeni kapasite alımlarını duyurdu. Açıklanan paket içinde A330 MRTT, 12 adet A400 modeli uçak, 5 Northrop Grumman Triton drone ve 10 SAAB GlobalEye gözlem uçağı yer aldı.

Saab CEO’su Micael Johansson, GlobalEye teslimatlarının 2030’dan itibaren başlayabileceğini ve bir uçağın maliyetinin 400 milyon ila 450 milyon dolar aralığında olacağını söyledi. Lockheed Martin ile Rheinmetall de ATACMS kısa menzilli balistik füzelerinin Almanya’da ortak üretimi için mutabakat zaptı imzaladı.

Bu alımlar, NATO’nun 2035’e kadar gayrisafi yurt içi hasılanın %5’ini savunmaya ayırma hedefiyle birlikte okunuyor. Müttefikler bu hedefi 2025’teki Lahey zirvesinde taahhüt etmişti; önceki eşik yüzde 2 düzeyindeydi.

Avrupa için bu artış, savunma şirketlerine daha güçlü sipariş görünümü ve hükümet bütçelerinde daha sert önceliklendirme anlamına geliyor. ABD için ise yük paylaşımı tartışmasını siyasi baskıdan somut alım programlarına taşıma imkânı yaratıyor.

Ukrayna ve yeni banka planı

Ukrayna Devlet Başkanı Volodomir Zelenski, forumda ülkesinin NATO üyeliği talebini yineledi. Zelenski, Ukrayna ordusunun mevcut savaş kabiliyetinin ittifakın kolektif savunmasına dahil edilmesinin NATO’yu güçlendireceğini savundu.

Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yaptığı son görüşmenin iyi geçtiğini belirterek Zelenski ve Putin’in bir anlaşma yapmak istediğini düşündüğünü söyledi. Bu ifade, Ukrayna dosyasındaki diplomatik arayışın sürdüğünü gösterse de zirvede somut bir barış takvimi açıklanmadı.

Kanada Başbakanı Mark Carney de Arnavutluk, Belçika, Yunanistan, Letonya, Lüksemburg, Romanya, Türkiye ve Ukrayna ile “Savunma, Güvenlik ve Direnç Bankası” kurulacağını duyurdu. Carney, bankanın 2027 gibi erken bir tarihte faaliyete geçebileceğini belirtti.

Ankara’dan çıkan koşullu tablo

Eğer CAATSA yaptırımları kaldırılır ve Kongre engeli aşılırsa, Türkiye açısından F-35 dosyası yeniden alım ve entegrasyon sürecine dönebilir. Bu senaryo Lockheed Martin için yeni satış ihtimali, NATO hava gücü için ise Türkiye’nin Batı sistemleriyle uyumunun güçlenmesi anlamına gelir.

Eğer Kongre mevcut çizgiyi korur ve S-400 şartı değişmezse, Trump’ın siyasi mesajı kısa vadede sembolik kalır. Bu durumda Türkiye alternatif modernizasyon seçeneklerine ağırlık verebilir; savunma sektörü ise Avrupa merkezli ortak üretim ve hava savunma projelerine daha fazla odaklanır.

Eğer yüzde 5 savunma hedefi bütçelere yansırsa, küresel ölçekte kamu harcamaları içinde savunmanın payı artar ve Avrupa sanayii daha uzun vadeli sipariş döngüsüne girer. Aksi halde zirvede açıklanan alımlar, kapasite açığını kapatmak için yeterli hızda büyümeyebilir.