Avrupa küresel ortalamanın iki katı hızla ısınıyor, etkiler ağırlaşıyor

Avrupa, sanayi öncesi döneme göre ortalama sıcaklıkların 2,5 derece yükseldiği ve küresel ortalamanın (1,4 derece) yaklaşık iki katı hızla ısındığı bildirildi. Uzmanlar, bu eğilimin kıta genelinde rekor sıcaklıklar, kuraklık ve aşırı hava olaylarını sıklaştırdığını belirtiyor.

Son 25 yılda “ısı kubbesi” olarak bilinen yavaş hareket eden yüksek basınç sistemlerinin daha sık görüldüğü kaydediliyor. Nisan ayında yayımlanan Avrupa İklim Durumu raporu, bu eğilimin kapsamını ve sonuçlarını ortaya koyuyor.

Kıtada son yıllarda kaydedilen sıcak dalgaları, geçmişte yalnızca yazın en sıcak dönemlerinde istisnai sayılacak düzeylerin artık daha erken ve daha geniş bir alanda hissedildiğini gösteriyor. İngiltere merkezli araştırma ağları tarafından yapılan atıf çalışmalarında, Avrupa’daki çok sayıda sıcak dalgasının insan faaliyetleri kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle daha olası ve daha şiddetli hale geldiği sonucuna ulaşıldı.

Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi’nden uzmanlar, Avrupa’nın günümüzde en hızlı ısınan kıta olduğuna dikkat çekiyor.

Veriler, 2025 yılında kıtanın en az yüzde 95’inde uzun dönem ortalamanın üzerinde sıcaklık görüldüğünü ortaya koydu. 30 derecenin üzerindeki sıcak dalgaları Kuzey Kutup Dairesi’ne kadar ulaştı. Deniz yüzeyi sıcaklıkları da şimdiye kadarki en yüksek değerlere çıkarak ısınmanın kapsamını pekiştirdi.

Arktik bağlantısı ve albedo etkisi

Koyu yüzeyler ısınmayı hızlandırıyor

Avrupa’daki hızlanmış ısınmanın temel nedenlerinden biri coğrafi konum. Kıta, dünyada kendisinden daha hızlı ısınan tek bölge olan Arktik’le doğrudan bağlantılı. Copernicus verilerine göre, Kuzey Kutbu çevresindeki ısınma 3,3 dereceyi aştı. Buz ve kar örtüsünün geri çekilmesiyle ortaya çıkan daha koyu okyanus ve kara yüzeyleri, güneş ışığını yansıtmak yerine daha fazla soğurarak “albedo etkisi” yoluyla ısınmayı besliyor.

Bu süreç Alpler gibi yüksek rakımlı bölgelerde de izleniyor. Geçmişte yıl boyunca ya da yaz sonuna kadar karla kaplı kalan alanlar daha uzun süre karsız kalıyor. Koyu zeminler, ışınımı uzaya daha az geri yansıttığı için yerel ve bölgesel ısınma hızı artıyor; bu da sıcak dalgalarının şiddeti ve süresi üzerinde etkili oluyor.

Isı kubbeleri kalıcılığı artırıyor

Son 25 yılda daha sık gözlenen “ısı kubbesi” koşulları, sıcak havayı adeta bir kapak gibi bölge üzerinde tutarak serinletici hava akışlarını engelliyor. Bu yapı, özellikle Batı Avrupa’da uzun süreli ve geniş alanlı sıcak hava dalgalarının ortaya çıkmasına zemin hazırlıyor.

Jet akımı ve hava kirliliği etkisi

Rüzgâr düzenlerindeki bozulmalar

Bilim insanları, yüksek irtifadaki güçlü rüzgâr sistemi olan jet akımındaki değişimleri de Avrupa’daki aşırı sıcaklarla ilişkilendiriyor. Geçmişte daha istikrarlı olan bu akış, iklim değişikliğinin etkisiyle zaman zaman iki kola ayrılıyor ve Avrupa’ya Kuzey Atlantik’ten gelen serinletici sistemleri kuzeye itiyor.

2022’de yayımlanan bir çalışma, jet akımının bu şekilde bölündüğü dönemlerin arttığını ve bunun özellikle Batı Avrupa’da daha fazla ve daha kalıcı sıcak hava dalgasına yol açtığını gösterdi.

Azalan aerosoller ve ısınmanın görünürleşmesi

Bir başka etken de hava kalitesindeki iyileşme. 1980’lerden bu yana uygulanan daha sıkı hava kirliliği düzenlemeleri, sülfat ve nitrat gibi parçacıkların atmosferdeki yoğunluğunu azalttı. Bu aerosoller güneş ışığını kısmen yansıtarak geçmişte sınırlı bir soğutucu etki yaratıyordu; azalması ise ısınmayı dengeleyen bu etkiyi ortadan kaldırarak yükselişi daha görünür hale getirdi.

Uzmanlara göre önümüzdeki beş yıl içinde küresel ortalama sıcaklıkların rekor seviyelere ulaşması olası. Bu beklenti, emisyonların azaltılmasına yönelik çabaların ve uyum politikalarının önemini koruduğuna işaret ediyor.