Tanıklığın adalet arayışındaki rolü ve sınırları yeniden tartışılıyor

Adli tıp uzmanları ve insan hakları savunucuları, son dönemde tanıklığın adalet arayışındaki yerini ve sınırlarını yeniden tartışıyor. Görülenin, duyulanın ve kayda geçenin hakikati taşımadaki rolü kabul edilirken, tek başına adil sonuç üretmekte yetersiz kaldığı belirtiliyor. Uzmanlar, siyasal duyarsızlık ve cezasızlık pratiklerinin tanıklığın etkisini zayıflattığını, bu nedenle belgelemenin sorumlulukla ve bağlamla birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Değerlendirmelere göre mağdurun susturulması, tanığın itibarsızlaştırılması ve kayıt tutan uzmanların hedef alınması, tanıklığın kamu yararına bilgiye dönüşmesini engelliyor. Burada mesele yalnızca yaşananların inkârı değil; yaşananların ileride hesap sorulabilir nitelikte hatırlanmasını önlemek. Bu nedenle tanıklık edilgen bir aktarım değil, hakikati dolaşıma sokma sorumluluğu taşıyan etkin bir pratik olarak görülüyor.

Son yıllarda rapor, arşiv ve belge sayısı artsa da, cezasızlığın otomatik olarak gerilemediği ve hatta kimi örneklerde derinleşebildiği ifade ediliyor. Uzmanlar, belgelemenin kendi başına amaç hâline gelmesinin “arşiv fetişizmi” riskini doğurduğunu, belgenin toplumsal hafızayla, hukuki mücadelelerle ve siyasal taleplerle temas kurduğunda anlam kazandığını hatırlatıyor.

Mağdurların yalnızca acıları üzerinden tanımlanması ise yeni travmaları tetikleyebiliyor. Aynı hikâyenin tekrar tekrar anlatılmasının kişide açtığı yaralara işaret eden hak savunucuları, tanıklığın amacının acıyı teşhir etmekten ziyade hakikati görünür kılmak ve adil sonuçlar için zemini güçlendirmek olduğunu söylüyor.

Adli tıp pratiği, bedenin ve belleğin uzun bir zamana yayılan izler taşıyabildiğini gösteriyor. Yıllar sonra ortaya çıkan bir kemik hasarı ya da geç belirginleşen psikolojik izler, unutulduğu sanılan bir şiddet yöntemini yeniden görünür kılabiliyor. Bu nedenle adalet mekanizmalarının, travmanın zamanına uyum sağlayacak esneklik ve duyarlılıkla çalışması gerektiği vurgulanıyor.

Siyasal duyarsızlık ve cezasızlık döngüsü

Tanık ve belgeleyenlerin hedef alınması

Uzmanlara göre, karar alıcıların duyarsız kaldığı durumlarda tanık beyanları ya da bilimsel bulgular yargısal süreçte yeterince dikkate alınmayabiliyor. Böyle zamanlarda tanıklıkların itibarsızlaştırılması ve belgeleyenlerin kriminalize edilmesi, gerçeğin kamu alanına taşınmasını zorlaştırıyor.

Bu tablo, tanıklığın yalnızca anlatı değil aynı zamanda bir güç ilişkisi alanı olduğunu hatırlatıyor. Tanığın korunması, belgelerin güvenliği ve bulguların bağımsız biçimde değerlendirilmesi sağlanmadığında, toplumsal hafızaya kaydedilen bilgi dahi etkisizleşebiliyor.

Belgelemenin bağlamı ve travmanın zamanı

Mağduriyet anlatıları ve etik sorumluluk

Belgelemenin etik çerçevesi, mağduru yalnız acısıyla tanımlamayan, onurunu ve özneselliğini koruyan bir yaklaşımı gerektiriyor. Hak savunucuları, kayıtların hukuki ve toplumsal süreçlere bağlanmasının, hem cezasızlıkla mücadelede hem de yeni travmaların önlenmesinde belirleyici olduğunu belirtiyor.

Öte yandan travmanın gecikmeli biçimde görünür olabildiği durumlarda, “hemen konuşabilenlere” öncelik veren pratiklerin sessiz bırakılanları bir kez daha dışlaması riski bulunuyor. Bu nedenle tanıklığın zamanı ile adaletin zamanı arasındaki uyum, etkili ve onarıcı bir süreç için kritik kabul ediliyor.

Tartışmanın, tanıklığın korunması, belgelemenin bağlama yerleştirilmesi ve adalet mekanizmalarının güçlendirilmesi yönünde somut uygulamalara odaklanarak süreceği ve bu alandaki iyi örneklerin izleneceği belirtiliyor.