İklim Krizi Sıcaklık ve Kirlilikle Sağlık Sistemlerinin Yükünü Artırıyor

İklim krizi, artan sıcaklıklar ve hava kirliliğiyle birlikte insan sağlığı üzerinde doğrudan etkiler yaratarak sağlık sistemlerinin yükünü hızla artırıyor. Güncel raporlar, özellikle 2022 ve 2024 verilerinin ölüm, hastalık ve işgücü kaybında belirgin artışlara işaret ettiğini gösteriyor.

Uzmanlar, birleşik sıcaklık ve kirlilik etkisinin kalp-damar ve solunum hastalıklarında keskin artışlara neden olduğu uyarısında bulunuyor. Yaklaşan iklim görüşmeleri öncesinde sağlık boyutunun iklim politikalarının merkezine alınması çağrıları öne çıkıyor.

Sağlık otoriteleri, 2030-2050 yılları arasında iklim değişikliğine bağlı olarak her yıl yaklaşık 250 bin ek ölüm bekliyor. Bu ölümler büyük ölçüde sıcaklık maruziyeti, yetersiz beslenme ve vektör kaynaklı hastalıklarla ilişkilendiriliyor. Araştırmalar, ısınan iklimin bulaşıcı hastalıkların coğrafi dağılımını da etkileyerek yeni risk alanları oluşturduğunu belirtiyor.

Fosil yakıt kaynaklı dış ortam hava kirliliğinin 2022 yılında 2,52 milyon ölüme atfedildiği raporlanıyor. 2024’te yalnızca orman yangını dumanının yarattığı PM2.5 kirliliği ile ilişkili tahmini ölüm sayısı 154 bine ulaştı. Aynı yıl yüksek sıcaklıklar nedeniyle dünya genelinde yaklaşık 639 milyar potansiyel çalışma saati kaybedildi. Bu tablo, iklim krizinin ekonomik ve toplumsal etkilerinin de sağlık yüküyle birlikte büyüdüğünü ortaya koyuyor.

Aşırı sıcaklarla hava kirliliğinin aynı dönemde yükselmesi, solunum ve dolaşım sistemleri üzerinde çarpan etkisi yaratıyor. Astım ve KOAH atakları, solunum yetmezliği, kalp krizi ve ritim bozukluklarında artış gözleniyor. Sıvı kaybı ve ısı stresi, akut böbrek hasarı ile kronik böbrek hastalığı riskini yükseltiyor. Yangın dumanı ve kuraklığa bağlı toz taşınımı da kirletici yükünü ağırlaştırarak riskleri katlıyor.

Çocuklar, yaşlılar, kronik hastalığı olanlar, hamileler, açık havada çalışanlar ve yoksul topluluklar bu etkilerden orantısız biçimde etkileniyor. Avrupa’da 2022 yazında sıcaklığa atfedilen yaklaşık 61 bin ölüm hesaplanırken, Türkiye için bu sayı yaklaşık 4 bin 300 olarak bildirildi. Uzmanlar, sıcak dalgalarının sıklığı ve şiddeti arttıkça bu kırılgan gruplar için hedefli koruyucu önlemlerin kritik hale geldiğini vurguluyor.

Sağlık sistemleri için artan baskı

Hekimler ve halk sağlığı uzmanları, iklim krizinin artık geleceğe dair bir öngörüden çok, bugünün somut bir halk sağlığı krizi olduğunu belirtiyor. Veriler; acil servis başvuruları, solunum yolu ve kardiyovasküler nedenli yatışlar ile böbrek fonksiyon bozukluklarına bağlı bakım gereksiniminin sıcak dönemlerde arttığını gösteriyor. Bu artış, özellikle büyük kentlerde ve yangın, kuraklık gibi afet riskinin yükseldiği bölgelerde hizmet kapasitesini zorluyor.

Sağlık ve çevre alanında çalışan sivil toplum kuruluşları, iklim politikalarında sağlığın merkeze alınması ve sağlık sistemlerinin uyum kapasitesinin güçlendirilmesi çağrısı yapıyor. Uzman görüşlerine göre ısıya bağlı risklerin erken tespiti, kırılgan gruplar için rehberlik ve kamu bilgilendirmesi gibi adımlar, ölüm ve hastalık yükünü azaltmada etkili olabilir.

Sıcak yazlar ve yaklaşan iklim gündemi

Bu yıl aşırı hava olaylarını artırması beklenen güçlü El Nino koşulları nedeniyle sıcak dalgalarının etkilerine yönelik endişeler öne çıkıyor. Bonn’da süren iklim görüşmeleri ve yılın ilerleyen dönemlerinde yapılması planlanan küresel iklim zirvesi öncesinde, sağlık etkilerine dair kanıtlar karar vericiler için temel başlıklardan biri haline geldi. Değerlendirmeler, iklim-sağlık ilişkisinin politika tasarımına sistematik biçimde entegre edilmesini öneriyor.

Türkiye’nin de içinde bulunduğu geniş coğrafyada yaz aylarında beklenen yüksek sıcaklıklar ve orman yangını riski, hava kalitesine ve hastalık yüküne doğrudan yansıyabilir. Yetkililerin alacağı önlemler ve sağlık kurumlarının hazırlık düzeyi, önümüzdeki dönemde halk sağlığı sonuçlarını belirleyecek ana unsurlar arasında izlenecek.