Sosyal yardımlarda yeni model: Asgari gelir desteği geliyor

GETAD, sosyal yardımları tek çatı altında toplayacak; hane bazlı skorlama ve kişi başına asgari gelir güvencesi hedefleniyor.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, mevcut sosyal yardım yapısının Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi adı verilen yeni model altında birleştirileceğini açıkladı. Açıklama, desteklerin bireysel başvurulardan çok hane düzeyindeki sosyoekonomik duruma göre değerlendirileceği bir çerçeveye işaret ediyor.

Hane skoru merkeze geçiyor

Yeni sistemin ana aracı, hane bazlı sosyoekonomik skorlama olacak. Bakanın açıklamasına göre bu yöntem, yardım ihtiyacının hanenin toplam koşulları üzerinden ölçülmesini ve desteklerin bu değerlendirmeye göre düzenlenmesini amaçlıyor.

Bu yaklaşım, sosyal yardım kararlarında gelirin yanı sıra hane yapısı ve yaşam koşullarının birlikte ele alınabileceği bir modele kapı açıyor. Ancak skorlama formülünün hangi göstergeleri içereceği, bu göstergelerin nasıl ağırlıklandırılacağı ve itiraz süreçlerinin nasıl işleyeceği açıklanmış değil.

Asgari gelir eşiği belirsiz

GETAD kapsamında kişi başına asgari gelir düzeyinin güvence altına alınması planlanıyor. Bu ifade, hane içindeki birey sayısına göre bir gelir tabanı oluşturulacağı ve mevcut desteklerin bu tabana göre yeniden kurgulanabileceği anlamına geliyor.

Açıklamada gelir eşiğinin tutarı, uygulamanın başlama tarihi ve mevcut yardımların yeni sisteme nasıl aktarılacağına ilişkin ayrıntı yer almadı. Bu boşluklar, modelin haneler üzerindeki ilk etkisini belirleyecek başlıklar olarak öne çıkıyor.

Sosyal yardım sisteminin tek çatı altında toplanması, farklı destek kalemleri arasında daha ortak bir değerlendirme zemini kurulmasını sağlayabilir. Aynı zamanda mevcut hak sahiplerinin yeni ölçütlerle yeniden sınıflandırılması ihtimali, geçiş döneminin dikkatle yönetilmesini gerektiriyor.

Bütçe etkisi veriye bağlı

Modelin kamu maliyesi üzerindeki etkisi, garanti edilecek kişi başına gelir eşiğine ve bu eşiğin altında kalacak hane sayısına bağlı olacak. Eşik yüksek belirlenirse bütçe yükü artabilir; daha dar bir tanım ise desteklerin hedeflenmesini güçlendirebilir ancak kapsama tartışmasını büyütebilir.

Makro düzeyde sonuç, harcama disiplini ile sosyal koruma arasındaki dengenin nasıl kurulacağına bağlı. Bakanlığın henüz maliyet, kapsama alanı ve takvim açıklamamış olması, bu dengeye ilişkin sayısal değerlendirmeyi şimdilik sınırlıyor.

Sektörel etki doğrudan şirketlerden çok kamu yönetimi, veri altyapısı ve sosyal hizmet kanallarında görülecek. Hane skoru uygulanacaksa gelir, nüfus ve destek kayıtlarının tutarlı biçimde eşleştirilmesi gerekecek; ölçüm hatası ise hanelerin eksik ya da fazla destek alması riskini doğurabilir.

İki uygulama yolu ayrılıyor

Eğer skorlama sistemi düzenli veriyle çalışır ve gelir eşiği açık biçimde tanımlanırsa, küresel ölçekte Türkiye’nin sosyal koruma çerçevesi daha hedefli bir mali araç haline gelebilir. Bu senaryoda ekonomi yönetimi harcamayı daha görünür biçimde izler, sosyal yardım alanı ise parçalı desteklerden daha bütünlüklü bir modele geçer.

Eğer veri kalitesi zayıf kalır veya geçiş kuralları netleşmezse, yanlış sınıflandırma ve gecikmeli ödeme riski artar. Bu durumda makro tarafta bütçe etkisi daha zor ölçülür, programın güvenilirliği tartışmaya açılır ve sosyal yardım idaresinde başvuru ile itiraz yükü büyüyebilir.

Uygulamanın yönünü gelir eşiğinin seviyesi, skorlama yönteminin açıklığı, mevcut yardımların korunup korunmayacağı ve takvimin ne zaman duyurulacağı belirleyecek. Bu dört başlık netleşmeden GETAD’ın hanelere sağlayacağı gelir güvencesinin kapsamı hesaplanamayacak.