Reşad Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi arşivi dijital erişime açıldı

Reşad Ekrem Koçu’nun tamamlanmamış İstanbul Ansiklopedisi’ne ait A–G arası basılı ciltler ile arşivden 40 bini aşkın belge, bir dijital platformda erişime açıldı. SALT ve Kadir Has Üniversitesi’nin ortak yürüttüğü proje, basılı ciltleri ilk kez çevrimiçi sunulan arşiv malzemesiyle aynı alanda buluşturuyor.

Platform, metinler ile görseller arasındaki ilişkilerin ayrıntılı biçimde izlenmesine imkân veriyor. 2018’de Kadir Has Üniversitesi’ne devredilen külliyat böylece bütünlüklü bir yapıda görünür hale geldi.

istanbulansiklopedisi.org adlı site, farklı dönemlerde yayımlanan maddeleri, yayımlanmamış ciltler için hazırlanmış taslakları ve zengin görsel malzemeyi bir araya getiriyor. Kullanıcılar, basılı ansiklopedi sayfaları ile arşiv belgelerini karşılaştırarak metinsel ve görsel bağların nasıl kurulduğunu inceleyebiliyor.

Proje yetkililerine göre site, temel bilgiler kadar sıra dışı kayıtlar, tekrarlar ve şaşırtmacaları da görünür kılıyor. Bu nedenle içerik, sunduğu bilgilerin geçerliliği ve üretim süreçleri açısından etraflı bir incelemeyi teşvik ediyor.

Arşivde yer alan belge grupları arasında maddelerin erken versiyonları, bağımsız metinler, fotoğraflar, çizimler ve alıntılar bulunuyor. Bu malzeme, Koçu’nun çalışma yöntemlerine ve kısıtlı imkânlarla çok ciltli bir yayını nasıl kurguladığına dair adeta bir medya arkeolojisi laboratuvarı niteliği taşıyor.

Web sitesi, projenin bir diğer çıktısı olan Başka Kayda Rastlanmadı başlıklı sergi ve aynı adlı e-yayın sonrasında hayata geçirildi. Böylece hem basılı ansiklopedinin hem de arşivin farklı parçaları birbirine referans veren bir bütünlük içinde erişilebilir oldu.

Dijital platformun kapsamı

A–G arası ciltler ve 40 bini aşkın belge

Koçu’nun ansiklopedisinin G harfine kadar uzanan ilk 11 cildi, sitede taranmış sayfalar hâlinde yer alıyor. Aynı alanda, henüz yayımlanmamış ciltler için hazırlanmış malzemeyi içeren ve ilk kez erişime açılan arşiv de ziyaretçilere sunuluyor.

Toplamda 40 bini aşkın belgenin yer aldığı arşiv, maddeler arası ilişkileri takip etmeyi kolaylaştırıyor. Kullanıcılar, bir başlığın farklı sürümlerini ve görsel eşliklerini karşılaştırmalı olarak inceleyebiliyor.

Taslaklar ve görsel eşlikler

Arşivde, yayımlanmış ciltlerdeki kimi maddelerin erken versiyonları ile yayımlanmamışlar için hazırlanmış taslaklar bulunuyor. Ayrıca bağımsız metinler, fotoğraflar, çizimler ve çeşitli alıntılar, ansiklopedinin oluşum sürecinin çok katmanlı yapısını açığa çıkarıyor.

Bu içerik, ansiklopedinin yalnızca nihai bir referans kaynağı değil, aynı zamanda uzun soluklu bir editoryal ve görsel kurgu denemesi olduğunu gösteriyor. Böylece çalışmanın hem tarih yazımı hem de yayıncılık pratikleri açısından incelenmesine zemin hazırlanıyor.

Koçu’nun ansiklopedisinin tarih yazımı açısından konumu

Şehrin çok katmanlı kaydı

1905-1975 yılları arasında yaşayan tarihçi ve romancı Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi’ni 1944’te planladı ve yaşamı boyunca sürdürdü. 24 cilt olarak tasarlanan çalışma, “Aba”dan “Gökçınar (Mehmed)”e uzanan ilk 11 ciltle 1973’e dek fasiküller hâlinde yayımlandı.

Ansiklopedi, sokaklardan mimariye, gündelik hayattan şehir efsanelerine kadar pek çok konuyu farklı anlatımlar ve görsellerle kayda geçirdi. Resmî tarih anlatısının dışına taşan bu yaklaşım, 1990’lardan itibaren araştırmacıların artan ilgisini çekti.

2018’de devredilen külliyat ve ortak proje

Koçu’nun gelecek ciltler için derlediği kapsamlı malzeme, 2018’de Kadir Has Üniversitesi’ne devredilmesiyle bütünlüklü olarak ortaya çıktı. SALT ile Kadir Has Üniversitesi’nin yürüttüğü arşiv ve araştırma projesi, bu külliyatın korunması ve erişime açılması için gerekli dijitalleştirme ve düzenlemeleri sağladı.

Platformun erişime açılması, İstanbul çalışmalarında yeni karşılaştırmalar ve kaynak taramaları için geniş bir alan sunuyor. Araştırmacılar ve meraklılar için sitenin sağlayacağı yeni okumalar ve bulgular izlenmeye değer.