Dünyayı soğutma yarışı: Sıcaklara çözüm için filo kuruluyor

Güneş jeomühendisliği, özel uçaklarla stratosfere yansıtıcı parçacık taşıma planlarıyla laboratuvardan sahaya yaklaşıyor.

Chicago Üniversitesi çevresindeki araştırmacılar, ticari jetlerin erişemediği irtifalarda çalışabilecek uzun kanatlı ve insansız uçak tasarımlarını değerlendiriyor. Hedef, stratosfere bırakılacak maddelerle Güneş ışığının bir kısmını uzaya geri yönlendirmek ve ısınmayı geçici olarak azaltmak.

Bu yaklaşım, iklim politikasında en tartışmalı başlıklardan birini araştırma dosyalarından mühendislik hesaplarına taşıyor. Kaynak metinde aktarılan çalışmalara göre mesele artık yalnızca modelleme değil; hangi uçakların üretileceği, hangi parçacıkların kullanılacağı ve etkilerin nasıl ölçüleceği sorularına kaymış durumda.

Volkanlardan alınan teknik fikir

Planın bilimsel dayanağı, büyük volkan patlamalarının atmosfere yaydığı kükürt bileşiklerinin sıcaklıklar üzerindeki geçici soğutma etkisine dayanıyor. Stratosfere verilecek sülfür dioksit veya benzeri maddelerin, ışığı yansıtan aerosollere dönüşmesi bekleniyor.

Bu nedenle güneş jeomühendisliği, sera gazı salımlarını ortadan kaldıran bir yöntem olarak değil, sıcaklık artışını sınırlamaya dönük ek bir müdahale seçeneği olarak ele alınıyor. Eleştiriler de tam burada yoğunlaşıyor: Atmosfere yapılacak müdahale, fosil yakıtlardan çıkış baskısını zayıflatabilir.

2024’te kurulan Chicago Üniversitesi Climate Systems Engineering Initiative, bu tartışmanın yeni merkezlerinden biri haline geldi. Girişimin başındaki David Keith, emisyon azaltımının yavaş kaldığı bir dünyada iklim kaynaklı can kaybı ve ekonomik hasarı sınırlayabilecek seçenekleri incelemenin de etik bir sorumluluk olduğunu savunuyor.

270 uçaklık soğutma hesabı

Teknik eşik yüksek görünüyor. Kaynak metindeki hesaplamalara göre 270 uçaktan oluşan özel bir filo, yılda yaklaşık 1 milyon ton maddeyi stratosfere yayarsa küresel yüzey sıcaklığında 0,26 derecelik düşüş sağlayabilir.

Bu uçakların geniş kanatlara, güçlü motorlara ve aşındırıcı maddeleri taşıyabilecek çıkarılabilir tanklara sahip olması öngörülüyor. Mevcut uçakların kutuplara yakın bölgelerde bazı uyarlamalarla kullanılabileceği belirtiliyor; tropiklere ve ekvatora yakın uçuşlarda ise 18-20 kilometre irtifa gerekeceği için yeni tasarım uçaklara ihtiyaç var.

Reflective adlı sivil girişimin değerlendirdiği senaryoda, 2035’te bir ülke veya ülkeler grubu küçük ölçekli bir program başlatıyor. İlk aşama, kutuplara yakın bölgelerde sülfür dioksit ya da hidrojen sülfür salarak küresel sıcaklığı 0,1 derece azaltmayı hedefliyor.

Bu hedef, sanayi devriminden bu yana kaydedilen yaklaşık 1,4 derecelik ısınmanın yalnızca küçük bir bölümünü geri alabilecek ölçekte. Ancak kutuplardan başlamak, faydanın yüksek enlemlerde yoğunlaşması ve tropik kuşaktaki kırılgan ülkelerin daha sınırlı yarar görmesi nedeniyle adalet tartışmasını büyütüyor.

Maliyet, veri ve yönetim riski

Araştırmacıların çözmesi gereken sorunlar yalnızca uçak üretimiyle sınırlı değil. Elementel kükürdün nasıl işleneceği, salınan maddelerin doğru aerosol boyutuna ulaşıp ulaşmadığı ve bu etkinin hangi sensörlerle izleneceği açık sorular arasında yer alıyor.

Uydu kapasitesindeki kayıplar da ölçüm tarafında yeni bir zayıflık yaratabilir. Bilim insanlarının veri eksikliği olarak tanımladığı bu risk, stratosfere yapılan bir müdahalenin etkilerini gerçek zamanlı izlemeyi zorlaştırabilir.

Maliyet kalemi de projenin ucuz bir iklim çözümü olarak sunulmasını zorlaştırıyor. Kaynak metinde yer alan 2024 tarihli analize göre, kutuplara yakın bölgelerde sıcaklıkları 2 derece azaltabilecek ilk aşama bir programın 2040’a kadar hazır olması için en az 10 yıl ve 35 milyar dolar yatırım gerekebilir.

Benzer araştırmalar başka yöntemlere de yayılmış durumda. Stardust Solutions yansıtıcı parçacıklar ve taşıma sistemleri üzerinde çalışırken, REFLECT Projesi deniz tuzu parçacıklarıyla bulutların parlaklığını artırmayı inceliyor.

Southern Cross University, deniz bulutu parlaklaştırmanın Büyük Set Resifi üzerindeki koruma etkisini araştırıyor. Washington Üniversitesi’nin Alameda’da açık hava deneyi yapma girişimi ise Alameda Belediye Meclisi tarafından durduruldu; ekip çalışmalarını laboratuvar, modelleme ve kamuoyu katılımı alanlarında sürdürüyor.

Bundan sonraki yol, teknik yeterlilik kadar siyasal meşruiyete bağlı olacak. Eğer araştırmalar küçük ölçekli ve şeffaf denetimle ilerlerse küresel iklim yönetiminde ek bir araç tartışmaya açılır; eğer tek taraflı denemeler öne çıkarsa hem şirketler hem de araştırma kurumları daha sert düzenleme ve kamuoyu tepkisiyle karşılaşabilir.

Bu ayrım sektör için de belirleyici. Havacılık, sensör, uydu ve aerosol teknolojileri yeni bir araştırma pazarı kazanabilir; ancak karar alma yetkisinin kimde olacağı, zararın nasıl tazmin edileceği ve sınır aşan etkilerin nasıl yönetileceği yanıt bekleyen ana riskler olarak duruyor.